بررسي رابطه استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي مجازي- قسمت 7

Design concept - colorful paper background with leadership, teamwork conception

میزان مشارکت کاربران شبکه‌های اجتماعی در تعامل با دیگران در این فضا چه‌قدر می‌تواند با هویت دینی آن‌ها رابطه معنی‌دار داشته باشد؟
آیا شرایط و ویژگی‌های فردی کاربران با هويت ديني آنان رابطه‌ي معني داري دارد؟
آیا طبقه اجتماعی کاربران شبکه‌های اجتماعی نیز می‌تواند با هویت دینی آنان رابطه‌ي معنی‌دار داشته باشد؟
فرضيه‌هاي پژوهش
با توجه به اين سؤال اصلي كه ” شبكه‌هاي اجتماعي چه آثار و پيامدهايي بر هويت ديني كاربران دارند؟” فرضيه‌ها بر اين مبنا شكل گرفته است :
فرضيه اول: هويت ديني در دانشجوياني كه عضو شبكه‌هاي اجتماعي هستند با سايرين تفاوت معناداري دارد؛ يعني دانشجوياني كه عضو شبكه‌هاي اجتماعي مجازي نيستند، از نظر پايگاه ديني و اعتقادات مذهبي نسبت به كساني كه در اين شبكه‌ها عضو هستند، جايگاه برتر و بالاتري دارند.
فرضيه دوم: بين مدّت استفاده‌ي کاربران از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه‌ي معنی‌دار وجود دارد؛ يعني كاربراني كه مدت‌زمان بيشتري را در فضاي شبكه‌هاي اجتماعي حضور دارند احتمال دارد كه از نظر پايبندي به باورهاي ديني در مرتبه‌ي پايين‌تري قرار داشته‌باشند و برعكس كاربراني كه مدت‌زمان كمتري را در اين شبكه‌ها حضور دارند ( آنلاين هستند ) احتمال دارد كه از نظر باورها و اعتقادات ديني در مرتبه‌ي بالاتري قرار داشته‌باشند.
فرضيه سوم: بين ميزان استفاده‌ي کاربران از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه وجود دارد؛ يعني هر چه ميزان استفاده‌ي کاربران از اينترنت افزايش يابد، بيشتر احتمال مي‌رود که هويت ديني در آنان كمرنگ‌تر شده و برعکس هر چه ميزان استفاده کاربران از اينترنت کاهش يابد، بيشتر احتمال مي‌رود که هويت ديني سنتي و پررنگ‌تر داشته باشند.
فرضيه چهارم: بين نوع استفاده‌ي کاربران از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه وجود دارد؛ يعني هر چه کاربران بيشتر در معرض و مواجهه‌ي محتوای خبري، علمي و آموزشي شبكه‌هاي اجتماعي باشند، بيشتر احتمال دارد که هويت ديني آنان حفظ شده و در قالب سنتي باقي بماند و برعکس هرچه کاربران بيشتر در معرض و مواجهه‌ي محتوای تفريحي و سرگرمي شبكه‌هاي اجتماعي باشند، بيشتر احتمال دارد که هويت ديني كم‌رنگ يا بازتابي داشته باشند.
فرضيه پنجم: بين هدف کاربران در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه‌ي معنی‌دار وجود دارد؛ يعني هرچه اهداف کاربران در استفاده از شبكه‌هاي مجازي ابزاري و کاربردی باشد؛ بيشتر احتمال دارد که هويت ديني سنتي‌تر و اصيل‌تري داشته باشند و برعکس هر چه اهداف کاربران در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي بي‌هدف باشد؛ بيشتر احتمال مي‌رود که هويت ديني كم‌رنگ‌تري‌ داشته باشند.
فرضیه ششم: بين ميزان مشارکت کاربران در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه‌ي معنی‌دار وجود دارد؛ يعني هرچه کاربران در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي به سبب ويژگي تعاملي‌شان بیشتر مشارکت‌‌جو باشند؛ بيشتر احتمال دارد که هويت ديني آنان كم‌رنگ‌تر باشد و برعکس هر چه کاربران در استفاده از شبكه‌هاي اجتماعي غيرمشارکت‌‌جو‌ باشند؛ بيشتر احتمال دارد که هويت ديني اصيل‌تري داشته باشند.
فرضیه هفتم: بين ويژگي‌هاي فردي- اجتماعي کاربران شبكه‌هاي اجتماعي و هويت ديني آن‌ها رابطه وجود دارد؛ يعني سطح زندگي، ميزان درآمد، سطح تحصيلات و موقعيت اجتماعي خانوادگي ( يا به عبارتي طبقه و پايگاه اجتماعي ) كاربران نيز در هويت ديني آنان دخالت دارد، و هرچه كاربران از پايگاه اجتماعي بالاتري برخوردار باشند، احتمالاً هويت ديني آنان مدرن و كم‌رنگ‌تر است و برعكس كاربراني كه در پايگاه اجتماعي پايين‌تري قرار دارند احتمال دارد كه از هويت ديني اصيل‌تر و سنتي‌تري برخوردار باشند.
 
كاربران پژوهش
با توجه به محتواي پژوهش حاضر و نتايجي كه مي‌تواند تحليل‌هاي اين تحقيق به‌دست دهد، به همراه آمارها و تجزيه و تحليل‌هاي داده‌ها و يافته‌هاي پژوهش به سياست‌گذاران و برنامه‌ريزان فرهنگي كشور كمك خواهد كرد تا به استفاده از آن بتوانند در جهت برنامه‌ريزي‌هاي كلان فرهنگي جامعه با مستندات قابل تعميم، گام‌هاي اجرايي مناسب‌تري در اين‌حوزه برداشته و منطبق بر واقعيت‌هاي موجود جامعه و بدور‌ از هرگونه پيش‌داوري در مواجهه با دو مقوله ” اينترنت – شبكه‌هاي اجتماعي – و جوانان ” سياست‌گذاري نموده و برنامه‌هاي اجرايي لازم را تدوين نمايند.
شوراي عالي انقلاب فرهنگي، مركز پژوهش‌هاي مجلس شوراي اسلامي؛ مركز پژوهش‌هاي مجمع تشخيص مصلحت نظام؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي؛ صدا و سيماي جمهوري اسلامي ايران؛ وزارت ورزش و جوانان، وزارت آموزش و پرورش، سازمان تبليغات اسلامي و كليه‌ي سياست‌گذاران و متوليان اجرايي امورفرهنگي كشور در زمره‌ي كاربران اين پژوهش به‌حساب مي‌آيند.
 
محدوديت‌هاي پژوهش
فعاليت پژوهشي به شيوه‌ي پيمايشي همواره با مشكلات و محدوديت‌هايي روبرو است كه اين پژوهش نيز از آن محدوديت‌ها برخوردار بوده‌است.
اينكه دانشجويان به راحتي يا با انگيزه‌ي كامل به اين پرسشنامه‌ها پاسخ
نمي‌دهند، يكي از اين محدوديت‌ها است.
در اين پرسشنامه بخصوص چون سؤالات تا حد بسيار زيادي شخصي‌تر از سؤالات معمول بود و پرسش از اعتقادات خود و خانواده‌ي پرسش شوندگان داشت، باعث شده بود كه اين احتياط و عدم پاسخگويي به سؤالات كمي بيشتر از حد معمول و طبيعي آن باشد؛ به طوري كه از بين بيش از 500 پرسشنامه توزيع شده قريب به 279 پرسشنامه از سوي پرسش شوندگان دريافت شد. اما نكته قابل توجه اين بود كه اغلب پرسش شوندگان خود نيز علاقه‌مند بودند كه بدانند نتيجه اين پژوهش چه مي‌شود.
متأسفانه از طريق مجاري قانوني و منابع در دسترس عموم امكان دريافت جديدترين آمار تعداد دانشجويان دانشگاه‌هاي تهران به تفكيك جنس، نوع دانشگاه و مقطع تحصيلي وجود نداشت و حتي اين اطلاعات در سايت وزارت علوم نيز به روز نبود كه از طريق نامه‌نگاري و رابطه‌هاي دوستانه موفق به دريافت اين آمار شدم كه اگر چنين ارتباطي نبود، تعيين جامعه آماري و به تبع آن انتخاب تعداد حجم نمونه بايد بر مبناي اطلاعات 4 سال گذشته صورت مي‌گرفت كه به طور حتم به اعتبار نتايج حاصل از پژوهش لطمه مي‌زد.
فصل دوم
مباني نظري و ادبيات تحقيق
مقدمه
امروزه كمتر كسي در اين گزاره شك مي‏كند كه جهان وارد عصر تازه‏اي شده که نماد آن اهميت يافتن اطلاعات است. بسياري از دانشمندان و صاحب‌نظران علوم اجتماعي بر اين باورند كه تركيب و همگرايي فناوري‏هاي ارتباطي و تجديد ساختار نظام سرمايه‏داري در دهه‏هاي اخير ما را وارد عصر و جامعه‌ی تازه‏اي كرده است.
اقتصاد جهاني مبتني بر اطلاعات، توسعه‌ی فناوري‏هاي ديجيتالي و فشردگي زمان و مكان از ويژگي‏هاي اين عصر است. موتور محركه‌ی اين تحولات، انقلاب و انفجار اطلاعات و تحولات پرشتاب علمي و فناورانه بوده‌است. در اين فرآيند، ابتدا رايانه‏ها به جامعه راه می‌‏يابند و سپس رايانه‏هاي شخصي به منازل و حوزه‏هاي خصوصي افراد و خانواده‏ها وارد مي‌شوند و بزرگراه اطلاعات را از وسط منازل عبور مي‏دهند. وصل شدن رايانه‏ها به خطوط تلفن و دسترسي آسان و نسبتاً كم‏هزينه به اينترنت، افراد را به اطلاعات انبوه و جهاني متصل ساخته و اين همه، جنبه‏هاي مختلف زندگي ما را تحت تأثير قرار مي‏دهد. يكي از جنبه‏هاي مهمي كه از فناوري‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي جامعه‌ی اطلاعاتی تأثير مي‏پذيرد، هويت است.
در جوامع سنتي، هويت بيشتر متأثر از عوامل انتسابي، از پيش مشخص شده و ثابت است. انسان‏ها شبيه يكديگرند و انسجام بيشتري در ابعاد مختلف هويت وجود دارد. لذا افراد جامعه به لحاظ هويت‏يابي چندان دچار تغيير و دگرگوني نمي‏شوند و اساساً كمتر مسئله‏اي به نام بحران هويت به وجود مي‏آيد. اما در جوامع جديد منابع هويت‏يابي متعدد و بيشتر اکتسابي است، زيرا انسان‏ها در گروه‏ها و قشرهاي اجتماعي متعددي عضو هستند. لذا هويت انسان‏ها در معرض تغيير است. اين‏جاست كه مسأله‌ی هويت و چالش‏هاي هويتي بروز مي‏كند.
جامعه‌ی اطلاعاتی باعث تحولات گسترده از جمله تحول در مفهوم زمان و مكان شده است.  فراهم‌آمدن منابع و مراجع جديد، ذهنيت و هويت افراد را دچار دگرگوني كرده‌است و اين مسأله به منطقه يا كشور خاصي محدود نمي‏شود، بلكه تمام جوامع را كم‏وبيش دربرگرفته است. جامعه‌ی ما نيز چون ديگر جوامع، در معرض تغيير و دگرگوني قرار گرفته‏ است و آثار و پیامدهاي آن را نيز تجربه مي‏كند. جوانان، و مخصوصاً قشر دانشجو که به دلیل شرایط خود بیشترین زمینه و کاربرد استفاده از اینترنت را دارند، مستعدترين گروهي هستند که تحت تأثير اين تحولات قرار گرفته‏اند.
به همین منظور ضمن بررسی مفاهیم و مبانی نظری هویت و شبکه‌های اجتماعی از دیدگاه صاحب‌نظران حوزه‌های علوم اجتماعی و ارتباطات سعی خواهد شد که رابطه‌ي این دو مورد توجه و مداقه قرار گیرد.
 
پيشينه تحقيق
با توجه به اينكه تمام عمر شبكة اجتماعي فيس بوك به عنوان معروف‌ترين و پرمخاطب‌ترين شبكة اجتماعي مجازي جهان در حال حاضر به بيش از 8 سال نمي‌رسد، تا كنون پژوهش و تحقيقي اختصاصي و آكادميك در اين حوزه و ارتباط آن با هويت ديني انجام نشده‌است و يا اگر پژوهشي در يك‌سال گذشته يا ماه‌هاي اخير انجام شده تا اين لحظه در بانك‌هاي اطلاعاتي پژوهش‌هاي كشور به ثبت نرسيده‌است. نشست‌هاي تخصصي مركز پژوهش‌هاي مجمع تشخيص مصلحت نظام پيرامون شبكه‌هاي اجتماعي و هويت (2 نشست) و مقاله‌اي با عنوان ” ويژگي‌هاي شبكه‌هاي اجتماعي ” از جمله آثار موجود در اين حوزه در داخل كشور است.
البته مقاله‌هاي ديگري همچون: شبكه‌هاي اجتماعي مجازي و مسئله‌اي به نام هويت؛ شبكه‌هاي اجتماعي و بازآفريني هويت؛ شبكه‌هاي اجتماعي اينترنتي؛ شبكه‌هاي اجتماعي، فرصت يا تهديد؟!؛ شبكه‌هاي اجتماعي و چالش‌هاي پيش‌رو؛ عناوين مقالاتي پيرامون اين موضوع است كه غالباً از بار علمي لازم و معيارها و استانداردهاي حداقلي يك مقاله‌ي علمي تهي بوده و بيشتر به يادداشت شبيه هستند تا مقاله.
اما در ارتباط با اينترنت، شبكه‌هاي اجتماعي، شبكه‌ي اجتماعي فيس‌بوك و مسأله‌ي هويت به صورت جداگانه و يا با تركيب‌هاي متفاوت پژوهش‌هايي هرچند اندك انجام گرفته است كه به مهم‌ترين آن‌ها اشاره‌اي خواهيم داشت.