خرید فالوور اینستاگرام

شبکه اجتماعی چیست؟

به نقل از سایت متمم، شبکه اجتماعی (Social Network) اصطلاحی است که برای نخستین بار در سال ۱۹۵۴ توسط جان بارنز که در حوزه‌ی انسان شناسی اجتماعی فعالیت می‌کرد، ابداع شد. در تعریف شبکه‌های اجتماعی از نگاه او می‌توان گفت: شکل‌گیری ساختاری از گره‌های مرتبط به هم، شبکه اجتماعی را می‌سازد که هر گره نشانگر یک فرد، گروه یا سازمان است، جریان دانش و اطلاعات بین گره‌ها (ایجاد رابطه) به معنی ایجاد شبکه اجتماعی است. به عبارت دیگر یک شبکه اجتماعی (Social Network)، ساختار اجتماعی تشکیل شده از افراد (یا سازمان ها) است.

شبکه اجتماعی مجازی چیست؟

شبکه‌های اجتماعی مجازی، محل گردهمایی صدها میلیون کاربر اینترنت است که بدون توجه به مرز، زبان، جنس و فرهنگ به تعامل می‌پردازند. هر فضایی که با هدف شکل‌گیری، تسریع و تسهیل رشد شبکه‌های اجتماعی شکل گیرد، یک سرویس شبکه اجتماعی یا SNS خواهد بود. گوگل پلاس، لینکدین، فیس بوک، اینستاگرام، توییتر و سایر پلتفرم‌های مشابه از انواع ابزارهای دیجیتال ایجاد و توسعه شبکه‌های اجتماعی به شمار می‌روند.

حال که با مفهوم شبکه‌های اجتماعی و شبکه‌های اجتماعی مجازی آشنا شدیم، در ادامه بازاریابی شبکه های اجتماعی را مورد بررسی قرار می‌دهیم.

 

حتما برای شما هم این سوال پیش آمده که چطور از اینستاگرام برای بازاریابی فعالیت تجاری خود استفاده کنید؟ می‎دانید چطور دنبال کنندگان بیشتری در اینستاگرام داشته باشید؟
اینستاگرام یک شبکه اجتماعی عالی و نیز یک روش عالی برای برقراری ارتباط با مشتریان شما است. اینستاگرام امروز یعنی:

  • هر ماه ۱۳۰ میلیون کاربر فعال
  • هر روز ۱ میلیارد عکس لایک شده

شما در اینستاگرام دو راه دارید، یا باید به شیوه ای درست از این ابزار استفاده کنید و تصاویر و ویدئو های شما ویروسی پخش شود یا اینکه اشتباه کنید و وقت خودتان را هدر داده و به برند خود صدمه بزنید.

“از نظر من اینستاگرام یعنی تعریف کردن داستان بصری برند شما و صد البته درگیر کردن کاربران از طریق نظراتشان با آن برند که به شدت با رنگها و بازاریابی عصبی درگیر است.”

اگر شما تازه وارد فضای دیجیتال شده اید و می‎خواهید نحوه‎ی به دست آوردن دنبال کنندگان بیشتر در اینستاگرام را متوجه شوید و یا به دنبال کسب نظرات بیش تر هستید، من برای بازاریابی برند شما به شیوه‎ی صحیح ۵۲ توصیه و نکته را گرد هم آورده‎ام که در این سری مقالات آن را برای شما بازگو خواهم کرد. پس پیش از همه برای خود حسابی در اینستاگرام باز کنید. سعی می کنم از مسائل ابتدایی با توضیحی مختصر عبور کنم.

اول ثبت نام در اینستاگرام

۱ – برای فعالیت تجاری خود اکانتی در اینستاگرام باز کنید. باز کردن چنین اکانتی در اینستاگرام آسان است.
۲- یک نام تجاری داشته باشید. از نام تجاری خود به عنوان نام کاربری استفاده کنید. اگر قبلا توسط شخص دیگری انتخاب شده است، شناسه‎ی کاربری ای انتخاب کنید که برند شما فورا با آن شناخته شود.
۳- پروفایل خود را کامل کنید. یک عکس مارکتینگی جالب، یک بیوگرافی کوتاه ولی جامع از نظر اطلاعاتی و یک لینک به وب سایت خود، در پروفایلتان لحاظ کنید.
۴- حساب خود را با فیسبوک مرتبط کنید. اینستاگرام در اصل متعلق به فیسبوک است. این دو سایت‎ رسانه‎ی اجتماعی قدرتمند را با هم مرتبط کنید تا تلاش‎های بازاریابی خود را پر ثمرتر کنید.
۵- بر روی صفحه‎ی فیسبوک خود یک تب اینستاگرام ایجاد کنید. این امر باعث می‎شود شما به صورت فوری تصاویر اینستاگرام خود را برای طرفداران فیسبوک‎تان به اشتراک بگذارید. البته نا گفته نماند که با ظهور تلگرام و عدم فیلتر اینستاگرام خودبخود فیس بوک در ایران به حاشیه رفته است.
شرکت هایی نظیر پارس آنلاین در یکپارچه سازی محتوای اینستاگرام خود بر روی فیسبوک خوب عمل می‎کنند:

خرید فالوور- گلدفالوور

 

از هشتگ‎ها استفاده کنید.

۷- در به روز رسانی‎های خود از هشتگ‎ها استفاده کنید. هشتگ‎ها بخشی مهمی از اینستاگرام به شمار می‎روند. کاربران از طریق جستجوی آن هشتگ ها در موبایلشان در اینستاگرام شما را پیدا می کنند. برخلاف دیگر سایت‎ها (نظیر توییتر)، در رابطه با تعداد کاراکتر محدودیتی وجود ندارد. در پست‎های خود تعداد اندکی تگ (ولی نه خیلی زیاد) برای برقراری ارتباط، لحاظ کنید. اینجا مثل توییتر نیست که کسی از اسپم هشتگ ها زیاد ناراحت بشود.
۸- از هشتگ‎های خاص برند خود استفاده کنید. نام فعالیت تجاری خود را در بعضی از هشتگ‎های پست خود لحاظ کنید. همچنین برای کمپین‎های خاص بازاریابی که راه اندازی می‎کنید از تگ‎‎های خاص استفاده کنید. به عنوان مثال، اگر یک مسابقه‎ی عکس در اینستاگرام راه اندازی کرده‎اید، یک تگ خاص، فقط برای آن کمپین ایجاد کنید. این تاکتیک هم مسابقه ی شما را تبلیغ می کند، و هم یک تگ مجزا در اختیار کاربران شما قرار می‎دهد تا بتوانند با دیگر شرکت کنندگان در ارتباط باشند و بتوانند شاهد رقابت خود باشند. آسیا تک و “شروع داستان” را ببینید چطور تگ شده:

۹- از هشتگ‎های عمومی اینستاگرام استفاده کنید و تگ‎های عمومی را در پست‎های خود لحاظ کنید،به عنوان مثال، اگر شما یک کافی شاپ هستید و تصویری از کاپوچینوی خود پست کرده‎اید، تگ‎‎هایی نظیر کاپاچینو# یا حتی قهوه# را لحاظ کنید.
۱۰- از هشتگ‎های در حال رشد (trending hashtags ) استفاده کنید. ترند ها در اینستاگرام به سرعت نور رخ ‎می دهند. اگر یک ترند را شناسایی کردید که با برند شما تطابق دارد، از آن استفاده کنید. پست شما عملاً توسط هزاران مخاطب علاقه مند در کسری از دقیقه دیده می‎شود.
۱۱- یک مسابقه‎ی هشتگ اینستاگرامی راه اندازی کنید. یک مسابقه‎ی هشتگ به طرفداران و دنبال کنندگان شما اجازه می‎دهد تا تصاویر را تحت یک هشتگ خاص آپلود کنند. تمامی تصاویر ثبت شده سپس در یک گالری به منظور رأی گیری در صفحه‎ی فیسبوک و یا وب سایت خود به نمایش بگذارید.
۱۲- بر هشتگ برند خود نظارت کنید. مصرف کنندگان شما از تگ‎های شما برای برقراری ارتباط با شما استفاده می‎کنند. هشتگ‎های اینستاگرام خود را چک کنید، همان کاری که با صفحه‎ی فیسبوک و منشن‎های توییتر انجام می‎دهید. سریعاً به نظرات پاسخ دهید، تا از این طریق روابط بهتر و شادتری با مشتری برقرار کنید.
اینستا یک شبکه شاد است پس شاد با آن برخورد کنید.

چطور در شبکه های اجتماعی موفق شویم؟

اول باید پست هایی منظم داشته باشیم. البته نباید پست های منظم زیاد باشند، مثلا یک پست در روز مناسب است. ترکیبی از پیشنهادات، مکالمات و مباحثات و مخصوصا تعامل با طرفداران را می توان در این پست ها جا داد. می توان در این پست ها نظرات طرفداران را پرسید و آنها را تحریک کرد تا بحث کنند. این کار باعث می شود مکالمات دو طرفه شده و مشتریان احساس کنند در شرکت سهم دارند ونظر ایشان برای شما مهم است.

همان طور که می دانید دستمال کاغذ شکل جالبی ندارد که بتواند افراد را به خود جلب کند. این مشکل چطور حل می شود؟ با بهره گرفتن از بسته بندی های عالی و نشان دادن خریداران در فروشگاه ها می‎توان عکس هایی چشم گیر انداخت. اگر محصولی خسته کننده دارید سعی کنید از عکس های مرتبط استفاده کنید و نشان دهید مردم چطور آن را خریداری کرده و یا از آن استفاده می کنند.

تبلیغات اینستاگرام

مبارز بطلبید !

در دنیای غرب صحبت کردن در مورد مرگ مسئله بزرگی نیست. ( بر خلاف ایران ما) – حال بگذارید به مثالی مشابه توجه کنیم یعنی شرکت خدمات تدفین گرامر. من ایشان را در بین کیس استادی های یک شرکت بازاریابی در شبکه های اجتماعی پیدا کردم که برایم بسیار جالب بود. متاسفانه این مطلب و مطالعه من مربوط به گذشته است و لینکی از آن ذخیره نکرده ام.

اول توجه داشته باشید که پست های ترحیم زیادی وجود ندارند. پست های آنها معمولا آپدیت هایی منظم است که با خدمات آنها مناسب بوده و لینک های مرتبط یا جملات و موارد مورد بحث را توضیح می دهند. به عبارت دیگر آنها از نشان دادن محصولات خود به مخاطبان خودداری می کنند زیرا دیدن خدمات باعث ناراحتی و انزجار مخاطببین می شود. آنها از صفحه فیس بوک استفاده می کنند تا تعهد به شرکت خود را افزایش داده، نشان دهند که نسبت به مشتریان خود حساسیت دارند و در بعضی از موارد بحث هایی در رابطه با مرگ و سوگواری راه بیاندازند.

کلید این روش رعایت ریزه کاری و حساسیت است. به نظر می رسد این روش نیز تأثیر مناسبی داشته باشد: ۵۰۰۰ لایک که موفقیتی عالی برای تجارتی محلی و غیر قابل باور محسوب می شود ثمره این موضوع بوده است. این صفحه باعث شد احساس کنم که شرکت حرفه ای را دیده‎ام که می توان کاملا به آن اعتماد کرد. اگر من در خارج از ایران زندگی می کردم حتما مراسم تدفین آشنایان را به ایشان می سپاردم. 🙂
اجتماعی شدن یک فایده دیگر نیز برای این شرکت به همراه داشت – مردم در نظرات خود از برگزاری مراسم تدفین عالی بستگانشان صحبت می کنند. این مسئله باعث ارتقای شهرت و اعتماد پذیری می شود. در حالی که در فضای واقعی نمی توان فردای روز خاکسپاری به خانه مرحوم زنگ زد و از آنها خواست در مورد کار شما تعریف کنند.
در اینجا نکته، ارائه‌ی راه های ارتباطی بیشتر به افرادی است که از فیس بوک استفاده می کنند و نه ایجاد تنها تعامل مستقیم با آنها.

سعی کنید ممکن است خوشتان بیاید

در آخر اگر تاجری هستید که هنوز رسانه اجتماعی را امتحان نکرده پیشنهاد میکنم حداقل برای تفریح هم که شده آن را امتحان کنید. خلاقانه فکر کنید، ایده های رقبای خود را بدزدید، و با مشتریان تعامل داشته باشید. با گفتن ” من می دونم که نمی شود” تسلیم نشوید. مطمئنا شبکه های اجتماعی برای تمام افراد مفید نیستند اما اگر برای دستمال کاغذی و خدمات ترحیم و کفن و دفن مفید بوده است، چرا شما امتحان نکنید؟

در دنیای امروز که بیش از چند صد میلیون نفر روزانه در اینترنت در حال جستجوی محتوا هستند، زمینه‌ای برای رشد کسب و کارهای مختلف فراهم آمده است. از این نظر هر شرکت یا فروشگاهی که بتواند بهترین وب سایت یا صفحه درشبکه‌های اجتماعی را داشته باشد، قدرت برد او بیشتر می‌شود.

سبقت گرفتن از رقبا این روزها کار سختی نیست. فقط کافیست با تکنیک‌های دیجیتال مارکتینگ و فعالیت در فضای اینترنت آشنایی کافی داشته باشید.

اکنون هر برندی که بتواند در فضای اینترنت (وب سایت یا شبکه‌های اجتماعی) حضور خود را پررنگ‌تر و برجسته‌تر کند، گوی سبقت را از سایر رقبا می‌رباید. تجربه نشان داده هر کسب و کاری که به بازاریابی آفلاین و سنتی وفادار مانده‌، موفقیت زیادی را کسب نکرده است. زیرا اساساً جامعه مصرف کننده از بازار سنتی به بازار مدرن (فروشگاه‌های اینترنتی و صفحات فروش در شبکه‌های اجتماعی) مهاجرت کرده‌ است.

آموزش برنامه نویسی پهپاد

مباحثی که در دوره آموزش برنامه نویسی پهپاد یاد خواهید گرفت :

  • دانشجویان همه مباحث مربوط به نرم افزارهای شبیه سازی پرواز را فرا خواهند گرفت
  • چگونگی ساخت و کد نویسی نرم افزارهای پهبادها با استفاده از پایتون
  • تست و آزمایش کدهای نوشته شده بر روی شبیه ساز
  • می توانید از این دوره برای درک مباحث و پروژه های پیچیده تر کدنویسی پهبادها استفاده کنید

پیش نیازها

  • دانش پایه و اولیه command line لینوکس (mkdir,cd ، vi)
  • دانش پایه پایتون برای بخش dronekit (درک اولیه هر زبان برنامه نویسی دیگری کافی است)
  • تنها وسیله مورد نیاز یک کامپیوتر با اتصال به اینترنت می باشد
  • نیازی به پهپاد نیست. در این دوره از شبیه سازها کمک گرفته می شود

 

توضیحات و معرفی دوره آموزش برنامه نویسی پهپاد

به دوره برنامه نویسی و توسعه نرم افزار برای پهبادها خوش آمدید ، دوره ایی که در آن شما با پروژه های اصلی که باعث ساخت و گسترش پهپادهای امروزی می شوند ، آشنا می شوید !

امروزه پروژه های هواپیماهای بدون سرنشین (که ما آنها را flight stack خواهیم نامید) علاوه بر اینکه بخش سرگرم کننده بودن خود را حفظ کرده اند ، با سرعت بالایی در حال تبدیل شدن به برنامه و پروژه های تجاری هستند. این موضوع فرصت طلایی برای افراد مختلف به ارمغان می آورد چرا که امروزه سرمایه گذاری های کلانی در این بخش می شود که می تواند افرادی که در این حوزه آشنایی دارند را به درآمدهای بالایی برساند.

در این دوره مباحث زیر برای آشنایی کامل شما با پهبادها تدریس می شود :

  • Firmware (برای اجرای سخت افزارهای پهبادها)
  • Middleware (ارتباط بین پروژه ها)
  • API به Firmware (کنترل سطح بالای پهپادها با ایستگاه های کنترل زمینی و اسکریپت های پایتون)

به این دوره به عنوان دروازه ای برای تبدیل شدن به یک مهندس / توسعه دهنده هواپیماهای بدون سرنشین فکر کنید. تمام مباحث مربوط به پهبادها به شما آموزش داده می شود ، با کمی تمرکز بیشتر روی قسمت API  به  Firmwareکه خواهید توانست نرم افزارهای قدرتمندی برای کنترب پهبادها طراحی و بسازید. در این آموزش از یک پهپاد شبیه سازی شده به عنوان وسیله آزمایش استفاده خواهد شد ، بنابراین می توانید کد گذاری پهپادها را مستقیماً از کامپیوتر خود شروع کنید!

5 بخش اصلی در این دوره وجود دارد که حاوی بیش از 3 ساعت محتوای ویدیویی است.

هر موضوع شامل موارد زیر می شود:

  • مقدمه ای سطح بالا در مورد موضوع
  • آموزش کامل سطح های پایین تر با جزئیات و کاربرد موضوع

بخشی از مباحثی که در  دوره آموزش برنامه نویسی پهپاد با آنها آشنا می شوید :

  • درک اهمیت قسمت های مختلف پهبادها
  • پروژه نرم افزاری autopilot منبع باز ArduPilot
  • چگونگی شبیه سازی یک هواپیمای بدون سرنشین از کامپیوتر با کدهای ArduPilot
  • میان افزار MAVLink و نحوه استفاده از آن به عنوان ارتباط با پهبادها
  • ایستگاه های کنترل زمینی و نحوه استفاده آنها از MAVLink برای تعامل با هواپیماهای بدون سرنشین
  • اسکریپت های پایتون که از DroneKit استفاده می کنند و هواپیمای بدون سرنشین شما را به عنوان یک شی OOP در یک اسکریپت پایتون مدل می کنند ، که به شما این امکان را می دهد تا یک پهپاد واقعی را با پایتون کنترل کنید.

این دوره برای افراد بی انگیزه مناسب نمی باشد !!

در این دوره شما باید دانش مقدماتی در مورد دستورات اساسی لینوکس (مانند cd ، mkdir ، ls ) داشته باشید. اگر به هواپیماهای بدون سرنشین علاقه دارید اما به این دانش تسلط کافی ندارید ، منابع آنلاین زیادی برای آموزش بیشتر در این زمینه وجود دارد. دانش پایه پایتون نیز پس از ورود به قسمت آخر دوره (dronekit) مفید خواهد بود. شما باید در مورد قوانین اساسی و سینتکس پایتون مطلع باشید ، و دانستن نحوه اجرای توابع در پایتون نیز یک امتیاز عالی خواهد بود. با این حال ، تمام اسکریپت های پایتون در این دوره در ویدیوها نشان داده می شوند که به شما این امکان را می دهد تا بدون دانش پایتون هم بتوانید دوره را دنبال کنید. اگر دانش برنامه نویسی پایه ای دارید ، یادگیری سینتکس پایتون نهایتا 30 دقیقه زمان خواهد برد.

ابزارهای مورد نیاز برای دنبال کردن این دوره چیست؟

تمام آنچه که شما نیاز دارید تنها یک کامپیوتر می باشد ! ابزارهای نرم افزاری که ما از آنها استفاده خواهیم کرد کاملاً رایگان هستند و در انتها کدها را بر روی یک پهپاد شبیه سازی شده آزمایش خواهیم کرد.

آیا باید همین الان در این دوره ثبت نام کنید ؟

ابتدا دموهای رایگان از این دوره را بررسی کنید و ببینید که آیا این دوره برای شما مناسب می باشد یا خیر. ما در این دوره 30 روز ضمانت برگشت پول خواهیم داشت ، بنابراین اگر دوره برای شما مناسب نبود می توانید پول خود را برگشت دهید.

دوره آموزش برنامه نویسی پهباد مناسب چه کسانی است؟

هرکسی که بخواهد دانش خود را در مورد پروژه های نرم افزاری پهپاد ها گسترش دهد که آنها را به دارایی های ارزشمندی برای صنعت پهپاد تبدیل می کند.

  • مهندسان با تجربه و توسعه دهندگانی که به دنبال افزایش مهارت های خود در مورد پهپادها هستند
  • برنامه نویسان علاقه مند به پروژه های هواپیماهای بدون سرنشین
  • افراد مبتدی با انگیزه ایی که می توانند دانش پایه ایی لینوکس و پایتون را بیاموزند و با گذراندن این دوره به مهندس پهباد تبدیل شوند
  • مهندسین یا توسعه دهندگان که به دنبال استفاده مجدد از مهارت های خود برای توسعه نرم افزارهای پهپادها هستند
  • افرادی که درباره نرم افزار پهپادها علاقه مند هستند
  • هر فرد با انگیزه ایی که می خواهد چگونگی کدنویسی هواپیماهای بدون سرنشین را یاد بگیرد

سنجش بهره‌وری خدمات شهری

با توجه به اینکه بخش خدمات شهری شهر قم دارای زیر بخش‌های

 

  • مدیریت پارک‌ها و فضای سبز شهری
  • ساماندهی زیباسازی شهری
  • مدیریت پسمان شهری
  • مدیریت میادین میوه و تره‌بار و ساماندهی مشاغل شهری
  • مدیریت آتش‌نشانی و خدمات ایمنی
  • مدیریت کشتارگاه صنعتی
  • مدیریت آرامستان های شهر

 

است، برای سنجش بهره‌وری خدمات شهری 8 منطقه قم و مقایسه آن‌ها با یکدیگر لازم است که بهره‌وری این 8 منطقه را در ارتباط با زیربخش‌های خدمات شهری بسنجیم. یکی از ابتدایی ترین و در عین حال معمول ترین روش‌های اندازه گیری بهره‌وری، استفاده از نسبت ها می باشد. این نسبت ها در زمینه های مختلف مالی، اقتصادی و صنعتی بکار گرفته می شوند. در صورتی که بهره‌وری به‌عنوان نسبتی از خروجی ها به ورودی ها تعریف شود، محاسبه و تحلیل آن برای واحدهای تک ورودی- تک خروجی آسان خواهد بود اما در اکثر مسائل دنیای واقعی با واحدهایی با چندین ورودی و خروجی رو به رو بوده و در نتیجه نیازمند روش‌هایی هستیم که با ترکیب ورودی ها و خروجی ها به‌صورت یک شاخص واحد، به معیار مناسبی جهت سنجش بهره‌وری دست یابیم. بنابراین با توجه به تعداد زیاد و گستردگی داده‌ها در هریک از زیر بخش‌ها ی خدمات شهری برای سنجش بهره‌وری خدمات شهری از روش تحلیل پوششی داده‌ها DEA  استفاده می‌شود.

3-2-1- بازده به مقیاس الگوی مورداستفاده

بازده به مقیاس بیانگر پیوند بین تغییرات ورودی ها و خروجی های یک سیستم می باشد. یکی از توانایی های روش DEA، کاربرد الگوهای مختلف متناظر با بازده به مقیاس های متفاوت و همچنین اندازه گیری بازده به مقیاس واحدهاست.

الف: بازده به مقیاس ثابت: یعنی هر مضربی از ورودی ها همان مضرب از خروجی ها را تولید می کند.الگوی CCR بازده به مقیاس واحد ها راثابت فرض می کند. بنابراین واحدهای کوچک و بزرگ، با هم مقایسه می شوند.

ب: بازده به مقیاس متغیر: یعنی هر مضربی از ورودی ها،می تواند همان مضرب ار خروجی ها یا کمتر از آن و یا بیشتر از آن را، در خروجی ها تولید کند. الگویBCC بازده به مقیاس را متغیر فرض می کند.

3-2-2- انتخاب مدل مناسب

با توجه به اینکه در این پژوهش سعی بر این است که اثر سرمایه اجتماعی بر بهره‌وری خدمات شهری مورد سنجش قرار بگیرد، یعنی به دنبال استفاده از مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی برای بالا بردن بهره‌وری در خدمات شهری هستیم، از مدل خروجی محور استفاده شده است. بدین معنی که با ورودی های ثابت به دنبال افزایش خروجی هستیم و سعی داریم روی خروجی ها تغییرات ایجاد کنیم. برای تعین نوع بازدهی به مقیاس از روش فاروسگوف استفاده می‌کنیم.

در روش فاروسگوف مطرح‌شده است که برای تعیین بازدهی به مقیاس ابتدا باید هرسه مدل بازدهی به مقیاس ثابت (CCR)، متغیر(BCC) و غیر افزایشی(NIRS) را حل کنیم.

سپس اگر

BCC=CCR، بازده به مقیاس ثابت

BCC=NIRS، بازده به مقیاس غیر افزایشی

و در غیر اینصورت بازده به مقیاس افزایشی را انتخاب می‌کنیم. با توجه به برآورد هر سه مدل و دریافت نتایج زیر مدل بازدهی به مقیاس غیر افزایشی انتخاب می‌شود.

همان‌طور که در دو نمودار زیر مشاهده می کنید، اعداد بدست آمده برای بر آورد بهره‌وری خدمات شهری با مدل بازدهی به مقیاس ثابت با اعداد بدست آمده از بر آورد بهره‌وری خدمات شهری با مدل بازدهی به مقیاس غیر افزایشی و متغیر یکسان است ازاین‌رو مدل بازده به مقیاس غیر افزایشی انتخاب می‌شود.

نمودار 3-1-  بر آورد بهره‌وری خدمات شهری با مدل بازدهی به مقیاس ثابت

نمودار 3-2- بر آورد بهره‌وری خدمات شهری با مدل بازدهی به مقیاس غیر افزایشی و متغیر

3-3- سنجش سرمایه اجتماعی کارکنان شهرداری و شهروندان 

در سنجش سرمایه اجتماعی ملاحظاتی را باید در نظر گرفت که در ذیل به آن‌ها پرداخته‌شده است.

  • هدف نهایی از سنجش سرمایه اجتماعی در این پژوهش، ارائه راهکار عملیاتی برای استفاده از نقطه قوت سرمایه اجتماعی در جهت افزایش بهره‌وری خدمات شهری شهرداری است.
  • انتخاب شاخص های اعتماد و مشارکت برای سنجش سرمایه اجتماعی به‌عنوان مهم‌ترین شاخص های سرمایه اجتماعی گرچه می‌تواند ما را در دستیابی به تخمین درست از سرمایه اجتماعی جامعه موردبررسی، یاری دهند ولی باید در نظر داشت که در عمل و واقعیت عوامل بسیاری هستند که بر روی تصمیم گیری افراد در انتخاب اعتماد ( به افراد و سازمان‌ها ) و مشارکت ( در امور اجتماعی) اثر می گذارند.
  • شهروندان در اجرای وظابف شهروندی و در ارتباطات خود با کارمندان و نهاد شهرداری (به‌خصوص بخش خدمات شهری) اغلب با موقعیت هایی روبرو می‌شوند که نفع فردی و آنی آن‌ها در تعارض با نفعی جمعی و بلندمدت جامعه می‌شود. به عبارتی شهروندان در موقعیت دوراهی اجتماعی قرار می گیرند.

به‌عنوان مثال  وقتی‌ که‌ یک‌ فرد از یک‌ پارک‌ و گردشگاه‌ زیبا استفاده‌ می‌کند، نفع‌ فردی‌ به‌ او حکم‌ می‌کند که‌ زباله‌های‌ خود را همانجا رها کرده ‌و برای‌ تخلیه‌ زباله‌، مدتی‌ بدنبال‌ سطل‌ آشغال‌ نگردد. اما در موقعیتی‌ که‌ همه‌ چنین‌ کنند، دیگر استفاده‌ از پارک‌ و گردشگاه‌ زیبا میسرنخواهد بود.

با توجه به ملاحظات بالا برای پوشش نارسایی های سنجش سرمایه اجتماعی به روش‌های مرسوم، در تدوین پرسش نامه سعی شد سؤالات به گونه ای تنظیم شوند که فرد پاسخ دهنده خود را در یک موقعیت دوراهی اجتماعی متصور کند. تا بدین وسیله  پاسخ های او هرچه بیشتر به واقعیت نزدیک شود.

3-3-1- تعیین حجم نمونه

مقصود از حجم نمونه تحقیق، تعداد نمونه ای است که گزارش تحقیق بر اساس آن تهیه می‌شود. در این تحقیق، با توجه به نامحدود بودن جامعه، از فرمول کوکران زیر جهت تعیین حجم نمونه استفاده می‌شود.

فرمول کوکران[1] یکی از پرکاربردترین روش‌ها برای محاسبه حجم نمونه آماری است.

جدول 3-1- جمعیت جامعه آماری و حجم نمونه تعیین شده

  عنوان جمعیت جامعه آماری حجم نمونه تعیین شده
1 جمعیت شهروندان منطقه 6 199376 383
2 جمعیت شهروندان منطقه 4 160070 383
3 جمعیت کارمندان منطقه 6 42 37
4 جمعیت کارمندان منطقه 4 150 108

 

3-3-2- ابزار گرداوری داده‌ها

جهت سنجش سرمایه اجتماعی کارکنان شهرداری و شهروندان از ابزار جمع‌آوری اطلاعات پرسش نامه استفاده شده و روش تحقیق میدانی است. بدین منظور دودسته پرسش نامه که دسته اول متعلق به کارکنان شهرداری و دسته دوم متعلق به شهروندان و مراجعه‌کنندگان به شهرداری است طرح شده است. در پرسشنامه متعلق به کارکنان هفت موقعیت دوراهی اجتماعی و در پرسشنامه متعلق به شهروندان پنج موقعیت دوراهی اجتماعی طراحی شده است. در هر یک از موقعیت ها سه سوال گنجانده‌شده است که در سوال اول به‌طورکلی و در سوال دوم و سوم با بهره گرفتن از مؤلفه اعتماد و مشارکت سعی به سنجش سرمایه اجتماعی شده است. در این پرسشنامه‌ها برای پاسخ به سؤالات از مقیاس لیکرت بهره گرفته‌شده است.همچنین در بخش اول پرسشنامه‌ها سؤالات جمعیت شناختی مطرح گردیده است.

3-3-3- سنجش روایی و پایایی ابزار تحقیق

روایی و پایایی ویژگی‌هایی هستند که هر ابزار سنجش ازجمله پرسشنامه باید دارا باشد. روایی به میزان کارایی آزمون برای اندازه گیری خصیصه ای که به‌منظور اندازه گیری آن خصیصه ساخته شده است، اشاره می‌کند. پرسشنامه این پژوهش زیر نظر دانش و تجربه استاد راهنما و مشاور بررسی و تدوین گردید.

پایایی یا قابلیت اعتماد یکی از ویژگی های فنی ابزار اندازه گیری است. مفهوم یاد شده با این امر سر و کار دارد که ابزار اندازه گیری در شرایط یکسان تا چه اندازه نتایج یکسانی بدست می دهند. به عبارت دیگر ضریب پایایی نشانگر آن است که تا چه حد ابزار اندازه گیری ویژگی های با ثبات آزمودنی و یا ویژگی های متغیر آن را می سنجد (سرمد و همکاران، 1386).

در این پژوهش برای بدست آوردن پایایی پرسشنامه‌های سرمایه اجتماعی (شهروندان و کارمندان) از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شده است. این روش برای محاسبه هماهنگی درونی ابزار اندازه گیری ازجمله پرسشنامه‌ها به کار میرود. در این ابزار پاسخ هر سوال می‌تواند مقادیر عددی مختلفی را اختیار کند. ضرایب بدست آمده از نرم‌افزار SPSS برای پرسشنامه شهروندان 83% و برای پرسشنامه کارمندان 73% میباشد که تمامی اعداد فوق بیانگر ثبات و همسانی درونی پرسش ها است.

3-4- بررسی اثر سرمایه اجتماعی بر بهره‌وری خدمات شهری

در این بخش برای بررسی فرضیه اصلی (آیا ارتقاء سرمایه اجتماعی، منجر به بهبود بهره‌وری خدمات شهری (شهرداری قم) می‌شود؟) باید فرضیه های فرعی زیر را موردبررسی قرار دهیم.

فرضیه فرعی اول:  بین سرمایه اجتماعی شهروندان و بهره‌وری خدمات شهری رابطه معنادار و مثبت وجود دارد.

فرضیه فرعی دوم:  بین سرمایه اجتماعی کارمندان و بهره‌وری خدمات شهری رابطه معنادار و مثبت وجود دارد.

بدین منظور در این پژوهش ابزار آنالیز واریانس انتخاب شده است. آنالیز واریانس[2] مجموعه‌ای از مدل‌های آماری است که به بررسی میانگین در گروه‌ها و توابع وابسته به آن‌ها (مثل واریانس در یک گروه یا بین چند گروه) می‌پردازد. در این روش ابتدا میانگین و واریانس نمونه های هر کدام از گروه‌ها مشخص می‌شود، سپس بیان می‌شود که این واریانس بین گروه‌ها ناشی از متغیر یا متغیرهای مستقل یا ناشی از خطا و شانس است. در این روش واریانس بدست آمده از یک متغیر تصادفی به اجزاء کوچکتری که منابع واریانس هستند تقسیم می‌شوند. از آنجایی که در این روش نه‌تنها رابطه میان دو متغیر بلکه جهت و شدت آن رابطه نیز مشخص می‌شود، این ابزار آماری انتخاب گردید.

[1]

[2]  Analysis of variance

 سرمایه اجتماعی به واسطه تغییر در روابط کنشگران

2-1-3- تعریف سرمایه اجتماعی تعریف رایج سرمایه اجتماعی در جریان اصلی جامعه شناسی آمریکایی ، به ویژه در روایت کارکرد گرایانهْ آن ،عبارت است از روابط دو جانبه ،تعاملات و شبکه هایی که در میان گروه های انسانی پدیدارمی گردند و سطح اعتمادی که در میان گروه و جماعت خاصی ،به عنوان پیامد تعهدات و هنجارهایی پیوسته با ساختاراجتماعی یافت می شود . در مقابل جامعه شناسی اروپایی  این مفهوم را در بررسی آن موضوع به کار می گیرد که چگونه تحرک پیوندهای مربوط به شبکه های اجتماعی ،سلسله مراتب اجتماعی در افزایش برخی ویژگی ها ،مانند آموزش ،تحرک اجتماعی ،رشد اقتصادی ،برتری سیاسی و در نهایت توسعه است .سرمایه اجتماعی را به سادگی می توان به عنوان وجود مجموعهْ معینی از هنجارها یا ارزش های غیر رسمی تعریف کرد که اعضای گروهی که همکاری و تعاون میانشان مجاز است در آن سهیم هستند .مشارکت در ارزش ها و هنجارها به خودی خود باعث تولید سرمایه اجتماعی نمی گردد ،چرا که ارزش ها ممکن است ارزش های منفی باشد .هنجارهایی که سرمایه اجتماعی تولید می کنند اساساً باید شامل سجایایی از قبیل صداقت ،ادای تعهدات و ارتباطات دو جانبه باشد .

در تعریفی دیگر سرمایه اجتماعی را ،مجموعه هنجارها ی موجود در سیستم اجتماعی می دانند که موجب ارتقای سطح همکاری اعضای آن جامعه گردیده و موجب پایین آمدن سطح هزینه های تبادلات و ارتباطات می گردد.بر اساس این تعریف ،مفاهیمی نظیر جامعهْ مدنی و نهادهای اجتماعی نیز دارای ارتباط مفهومی نزدیک با سرمایه اجتماعی می گردند .( الوانی و شیروانی،1383)

سرمایه اجتماعی به عنوان مجموعه ای از نگرش ها ،هنجارها ،مؤلفه ها و مفاهیمی است که با ایجاد روابط مؤثر و همکاری آگاهانه بین جوامع می توانند به اهداف جمعی و معین در یک جامعه و در جهت رسیدن به کارایی و زندگی اجتماعی مطلوب تر مساعدت نماید .و در تعریفی دیگرسرمایه اجتماعی را می توان حاصل پدیده های اعتماد متقابل ،تعامل اجتماعی متقابل ،گروه های اجتماعی ، احساس هویت جمعی و گروهی ،احساس تصویری مشترک از آیندهْ کار گروهی در یک سیستم اجتماعی دانست.

در نمودار2-1- بعضی از تعاریف سرمایهْ اجتماعی با توجه بر این که سرمایهْ اجتماعی درون گروهی باشد یا برون گروهی ،از صاحب نظران مختلفی ارائه شده است .

 

 

 

جدول 2-1- تعاریف سرمایهْ اجتماعی(Eric L . Lesser, 2000;91);

   تعریف سرمایه اجتماعی  نویسندگان سرمایه اجتماعی درون گروهی در مقابل برون گروهی
 سرمایهْ اجتماعی به واسطهْ تغییر در روابط کنشگران به وجود می آید و منابعی است که از  درون شبکه های  کسب و کار یا فردی در دسترس است. Baker  
 پیوستگی  بین شبکهْ فردی یک شخص و نخبهْ سازمانی Belliveau,OReilly,Wade  
  سرمایه ای که از روابط اجتماعی ساخته شده ودر  شرایطی ویژه قابل تبدیل به سرمایه اقتصادی بوده و ممکن است به صورت پول رایج شود Bourdieou  
سرمایه اجتماعی مجموعه منابع مادی یا معنوی است که به یک فرد یا گروه اجازه می دهد تا شبکهْ پایداری از روابط کم و بیش نهادینه شده آشنایی و شناخت متقابل را در اختیار داشته باشد. Bourdieu  Wacquant  
واسطه بازی فرصت ها در شبکه Boxman.DeGraai.Flap  
فرایندی که کنش گران اجتماعی ایجاد می نمایند و با حرکت دادن شبکه هایشان در طول سازمانها برای دسترسی به منابع کنشگران دیگر سازمان های افراد جامعه . Knoke  
توانایی کنشگران برای به دست آوردن مزایا با عضو شدن در شبکه های اجتماعی یا دیگر ساختارهای اجتماعی با نیت خالص. Portes  
شبکه ارتباطات مشارکتی بین شهروندان که حل مشکلات جمعی را تسهیل می نماید. Brehm Rahn سرمایه اجتماعی  برون گروهی
سرمایهْ اجتماعی با عملکرد آن تعریف شده است ذات واحدی نیست اما تنوعی از هستی ها است که در دو ویژگی مشترک هستند 1- روی ساختار اجتماعی تمرکز دارند 2- کنش های خاص افراد را در طول ساختارها تسهیل می نمایند. Coleman  
توانایی افراد برای کارکردن با هم برای رسیدن به اهداف مشترک در گروه ها و سازمان ها.

سرمایه اجتماعی به عنوان وجود مجموعه ای از ارزش های غیر رسمی یا هنجارهای تقسیم شده در میان افراد گروهی که همکاری در میان آنها اصل است.

Fukuyama  
فرهنگ اعتماد و بردباری در پدیداری انجمن ها و شبکه های داوطلبانه Inglehart  
فعالیت های دست جمعی که روی اهداف اقتصادی مؤثر است ولی هدف بیشتر جلب رفتار افراد است تا سود اقتصادی Portes Sensenbrenner  
ویژگی سازمان های اجتماعی مانند شبکه ها ، هنجارها ، اعتماد اجتماعی، است که قادرند کارایی جامعه را با تسهیل کنش های تعاونی  بهبود بخشند. Putnam  
رخ دادن ارتباطات اجتماعی به صورت طبیعی در میان افراد که به کسب مهارت ها و ویژگی های ارزش گذاری شده  در بازار …کمک می نماید. Thomas  
یک دارایی که برای دسترسی به منابع مالی و حفظ کیفیت درونی جامعه به کار می رود. Loury تعریف با توجه به هر دو نوع
منابع بالقوهْ مادی معنوی که از طریق شبکه های فردی و اجتماعی افراد در دسترس است.

سرمایه اجتماعی شامل دو عنصرشبکه و مساعدت است که ممکن است از طریق آن شبکه در جریان باشد.

Nahpiet

Ghoshal

 
شبکه ای از ارتباطات اجتماعی که بر رفتار افراد تسلط دارد و بر روی رشد اقتصادی مؤثر بوده . Pennar  
مجموعه عناصر ساختار اجتماعی که بر روی ارتباطات میان مردم مؤثر بوده و داده ها ی از قبل داده شده به جامعه یانظریات  ایجادشده و یا به عبارتی فواید عملکرد ی گذشته می باشند. Schiff  
اطلاعات ، اعتماد ، هنجارهای متقابل، که عناصر اصلی در شبکه ها می باشند. Woolcock  

(اقتباس از(Eric L . Lesser ; 2000,91;

 

 

 

 

2-1-4- مؤلفه های سرمایه اجتماعی  روابط مؤثر چند جانبه ،خودآگاهی ،مشارکت ،هماهنگی ،الزامات مسئولیت اجتماعی ،تفاهم با مخاطبان ،اطلاع یابی و اطلاع رسانی ،عمل به اصول اخلاقی ،جلب اعتماد مخاطبان ،ارتقاء سطح کیفی سازمان ،….از مؤلفه های سرمایه اجتماعی است .

سرمایه اجتماعی به عنوان عامل اتصالی برای سازمانها و افرادی است که با بهره گرفتن از آن به اهداف خود دستیابی پیدا می کنند . ارتباطات می تواند نقش مهمی در ایجاد سرمایه اجتماعی به وجود آورد میزان اطمینان و شکیبایی در جامعه مدنی معیارهای کلیدی سرمایه اجتماعی هستند .اطمینان ،زندگی اجتماعی را قابل پیش بینی می کند ،احساس نزدیکی و وحدت به وجود می آورد و همکاری مردم با یکدیگر را آسان می سازد .همبستگی اجتماعی برای رونق اقتصادی توسعه پایدار در جامعه بسیار مهم و ضروری است .مدارا و شکیبایی نگرش ها و عملکردهای شخصی هستند پس اعتماد از جمله مؤلفه های اساسی سرمایه اجتماعی است که در جوامع مدرن بر اساس منافع اجتماعی  و تفکیک کارکردی تحقق می یابد . به گفته دورکیم در جامعه ای که انسجام بالا باشد ،اعتماد هم بالا است .”وبر” خطر بزرگ جوامع امروز را ،نظم بدون اعتماد می داند و “ذیمل”اعتماد را از جمله عوامل مهم تحقق و تقویت فرایند مبادله در جامعه به حساب می آورد.

اعتماد محصول وابستگی مشترک و متقابل فردی جامعه و احساسات مشترک مبنی بر نیازها و ادراکات مشترک است که از طریق فعالیتها و بحث های مشترک تقویت می شود پس مؤلفه های اعتماد را می توان به شرح زیر مطرح نمود : 1- انسجام اجتماعی 2- مبادله 3- نقد و گفتگو 4- رشد اقتصادی 5- افزایش رسانه ها 6- ارتباطات بین فردی .(عبدالهی،2009 :2-39) .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-1-5- متغیرها و شاخص های سرمایه اجتماعی با توجه به تعاریفی که از سرمایه اجتماعی می شود می توان گفت چهار بخش یا متغیر در آن دخیل هستندو بر اساس آنها شاخص ها ساخته می شوند.

  • رفتارها 2- وجه نظرها و ارزش ها 3- گروه های جمعیتی4- سازمان ها و نهادها.

بر این اساس شاخص های زیر پیشنهاد می شود:

الف) شاخص های مربوط به روابط متقابل افراد:

1-نظر فرد در مورد اعضای خانواده،همکاران،همسایگان

2-نظر فرد در مورد علت مشارکت یا عدم مشارکت افراد

3-نظر فرد در مورد افراد مورد اعتماد در جامعه

4-نظر فرد در مورد میزان فداکاری برای دیگران

5-نظر فرد در مورد  از خود گذشتگی و صرفنظر کردن از منافع شخصی

6- نظرفرد در مورد قرض دادن و چک گرفتن و…..

ب)- شاخص های نگرش نسبت به سازمان ها،نهادها،حکومت:

1-نظر نسبت به فلسفه حکومت

2-هدف اقدامات دولت چیست

3-نظر نسبت به سیاستمداران

4-رابطه کشور خود و دول دیگر

5-رضایت از حکومت

6-مزایا و معایب فعالیت اجتماعی و سیاسی

علاوه بر این فوکومایا می گوید در جوامعی کشورهایی که امکان سنجش و اندازه گیری سرمایه اجتماعی وجود ندارد می توان از میزان انحرافات اجتماعی به عنوان شاخص جایگزین استفاده نمود. ( دانشگاه آزاد اسلامی واحد دهاقان، 1385:163)

 

 

 

 

2-1-7- منابع سرمایه اجتماعی سرمایه اجتماعی ازطریق شبکه ها ،هنجارها ،اعتقادات ، حکومت ، اعتماد ،به وجود می آید ودارای مزایا ومعایبی می باشد.

1- شبکه ها بعضی از صاحبنظران روی شبکه های اجتماعی افراد ،گروه ها ،سازمان ها به عنوان منبع حیاتی سرمایه اجتماعی تمرکز دارند زیرا سرمایه اجتماعی ذاتاً در مورد ارتباطات بین افراد و گروه ها است.

جامعه شناسی شبکه ها روی تعهدات رفتاری متمرکز است تا پدیده های موضوعی مانند هنجارها و اعتقادات.

محققان یک منبع مهم سرمایه اجتماعی را شبکه های مختلف در نظر می گیرند. واژهْ شبکه اغلب به صورت ساده در نظر گرفته می شود حالت تعاملات غیر رسمی رو در رو و عضو شدن در انجمن شهری و یا گروه های اجتماعی است و برای فهم سرمایه اجتماعی به تجزیه و تحلیل درونی ساختاری ویژهْ شبکه ها نیاز است .کلمن در رابطه با ساختار شبکه ها روی” بستگی” تمرکز دارد و شبکه ها با بستگی را منبع ایجاد هنجارها ی مؤثر و باعث افزایش حفظ اعتماد دیگران می داند.وشبکه ها با ساختارهای باز و بدون بستگی را عامل ایجاد سرمایه اجتماعی ضعیف می داند که هنجارهای مؤثر نادیده گرفته می شود و اعتماد مردم به یکدیگر در سطح پایین است.

وپوتنام ساختار شبکه ای یا “بستگی” کلمن را سبب ایجاد اجتماع های دموکراتیک می داند .و در مقابل ، برت ، شبکه های نامتراکم و ساختارهای باز را سبب افزایش ایجاد سرمایه اجتماعی می داند(Eric L . Lesser, 2000;97);

2- هنجارها  هنجارهای اجتماعی از طریق کنش های متقابل یک اجتماع به وجود می آیند و محتوی تعاملات را هنجار گویند و در مقابل هنجارهای مؤثر را به عنوان منبع تعاملات اجتماعی و شکل گیری رفتار اجتماعی فرد درنظر می گیرند که مشکلات جمعی وتعهدات ارتباطی راحل می کند ، مبنای بعضی ازنظریه های سرمایه اجتماعی روی هنجارهای مشترک است.

;98)            (Eric L. Lesser,2000

3- اعتقادات اعتقادات در شکل هایی از بینش های مشترک ،تفسیرها ،چارچوب های معانی در تولید سرمایه اجتماعی نقش بازی می کند و چنین اعتقاداتی به صورت نظری و عملی از ارزش های هنجاری متمایز هستند سرمایه اجتماعی در میان مردمی که یکدیگر را درک نمی کنند گسترش نمی یابد و در صورت نبودن معانی و اهداف مشترک درک چرایی و چگونگی همکاری مردم با یکدیگر مشکل است .سرمایه اجتماعی از وجود سیستم اعتقادی مشترک نشأت می گیرد که اجازهْ تجربهْ احساس مشترک و مشارکت در ایده ها و نظرها را می دهد.

چنین منابع ارتباطی است که به نگرش کلی مشترک و ایجاد کار مشترک در ایجاد منابع مورد نیازشان را می دهد.

پورتر در این رابطه می گوید که تجربه ها و اعتقادات مشترک نتیجهْ سرمایه اجتماعی است زیرا باعث ایجاد اتفاق نظر وافزایش احساسات می شود .و یادآور می شود که پرولتاریار صنعتی که کارگران باهم شدن را  وضعیتی مشترک تجربه می کنند ،یاد می گیرند که هویت مشترک را حس نمایند و از اعمال و ابتکارهای هم پشتیبانی به عمل آورند و این همبستگی حاصل یک سرنوشت مشترک است که آنها را وا می دارد تا راهپیمایی های اعتراض آمیز به راه اندازند و برای پشتیبانی از همگنان خود اعتصابات همبستگی بر پا دارند. (Eric L . Lesser, 2000;99)

4- حکومت ( دولت ) مؤسسات دولتی و حکومت ها تأثیر شدیدی روی سرمایه اجتماعی دارد ولی نظریهْ شبکه ها به کلی این عامل را نادیده می گیرد سازمان های رسمی و دولت ها با تأثیر روی سه منبع ذکر شده تأثیر غیر مستقیمی  روی سرمایه اجتماعی دارند.

اول اینکه ساختار شبکه و محتوی ارتباط را قوانین رسمی و مؤسسات دولتی شکل می دهد .محققان ذکر نموده اند که شکل سازمان های رسمی ،سازمان های غیر رسمی را تعیین می کند زیرا سازمانهای غیررسمی از تعداد زیادی ارتباطات به وجود می آیند و با موقعیت و داوطلبانه بر گزیده نمی شوند .مانند تأثیر ساختار رسمی روی ساختار شبکه و نفوذ روی سرمایه اجتماعی.

دوم مؤسسات رسمی می توانند روی هنجارها و اعتقادات نفوذ داشته باشند مثلاً قوانین حکومتی می تواند روی اعتقادات و هنجارهای نژاد پرستی تأثیر داشته باشد وبه صورت مستقیم نژاد پرستی را کاهش دهد و در عوض باعث افزایش سرمایه اجتماعی گردد .پوتنام و فوکومایا معتقدند که دولت منبع اصلی سرمایه اجتماعی است دولت با ایجاد قوانین منصفانه و مکانیسم هایی برای حفظ آنها سرمایه اجتماعی ایجاد می کند و صاحب نظران علوم سیاسی پاسخگویی دولت به نیازهای مردم را در ساخت سرمایه اجتماعی در جامعه عاملی مهم می دانند و دولت ها باید زمینهْ بیشتری را برای تسهیل اعتماد در بین شهروندان ایجاد کنند و روی رفتار شهروندان برای جلب اعتماد یا بی اعتمادی به سمت خود تأثیر مستقیمی دارند.  (Eric L . Lesser, 2000;100)

5- اعتماد  بعضی از صاحب نظران اعتماد را با سرمایهْ اجتماعی مترادف می دانند .ولی اعتماد از لحاظ مفهومی با سرمایه اجتماعی متفاوت است .اعتماد حالت روانشناختی فردی است و سرمایه اجتماعی یک نوع ساختار اجتماعی است. و هردو متقابلاً تقویت کنندهْ یکدیگرهستند سرمایه اجتماعی اعتماد ایجاد می کند و در عوض اعتماد ایجاد سرمایه اجتماعی.

محققان معتقدند که هنجارهای ایجاد شده در بین شهروندان به اعتماد مردم به یکدیگر مرتبط است .مشارکت شهروندان در جامعه ، باعث یادگیری افراد برای اعتماد به یکدیگر است بیشترین اعتماد افراد به یکدیگر از طریق ارتباطشان با یکدیگر است سه منبع سرمایه اجتماعی ذکر شده شامل ،شبکه ها ،هنجارها ،اعتقادات از طریق اعتماد بین فردی که نتیجهْ تفاهم افراد با یکدیگر است روی اعتماد تأثیر به سزایی داشته وهمچنین شبکه ها را حالت های ویژهْ ایجاد اعتماد می دانند.

گرانوتر[1] اهمیت پیوندهای ضعیف را در تسهیل انجام کارها در نمایش سرمایه اجتماعی بین گروهی ، باعث تسهیل انجام کارها می داند و در این مورد اعتماد نباید در سطح پایینی باشد این پیوندهای ضعیف را با سطوحی از اعتماد ،باعث بی طرف نبودن طرف مورد تعامل می داند. .(Lesser,2000;101)

-1Granovetter-

اصول و مبانی طراحی لرزه‌ای

1-7- روند پیش رو:

 

در این تحقیق در فصل سوم که با عنوان«اصول و مبانی طراحی لرزه‌ای» بیان شده است، به تفصیل به نحوه تحلیل استاتیکی غیرخطی و انواع بارگذاری‌ها در تحلیل پوش‌آور و همچنین به معرفی نمودار نیرو- تغییر مکان که در آیین‌نامه‌های معتبر آورده شده است آشنا می‌شوید. طرحی بر اساس سطح عملکرد نیز یکی دیگر از موارد مورد بحث می‌باشد، که در ادامه آن به معرفی تغییر مکان هدف پرداخته می‌شود. در ادامه این فصل به مهار بند زانویی که پیشتر به آن اشاره گردید پرداخته می‌شود و رفتار لرزه‌ای و نیز اصول طراحی مهاربند زانویی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

در فصل چهارم به معرفی مدل‌ها و نحوه مدل‌سازی سازه و نرم‌افزار پرداخته می‌شود. در ادامه این فصل با روش گام به گام برای تحلیل پوش‌آور و نیز محاسبه ضریب رفتار و نیز تغییر مکان هدف که نتایج کلی و جزئی و نمودارهای بدست آمده به طور کامل در فصل پنجم آورده شده است و همچنین خلاصه نتایج این تحقیق به صورتی جدولی در انتهای فصل پنجم آورده شده است.

 

فصل دوم

مروری بر ادبیات موضوع

2-1- مقدمه:

برای محاسبه ضریب رفتار یک نوع سیستم سازه‌ای خاص باید علاوه بر بررسی پارامترهای موثر بر ضریب رفتار، رفتار و عملکرد سازه در برابر زلزله و چگونگی استهلاک انرژی و نوع شکست و زوال سازه و چگونگی به وجود آمدن مفصل پلاستیک در مرحلۀ غیر ارتجاعی و همچنین روش‌های تجمل و طراحی سازه مورد بررسی و ارزیابی قرار بگیرد.

در این فصل رفتار سازه در برابر زلزله مورد ارزیابی قرار می‌گیرد و به معرفی پارامترهای موثر بر ضریب رفتار پرداخته می‌شود. همچنین در این فصل با روش‌های معرفی شده برای محاسبه ضریب رفتار آشنا شده و تحقیقات انجام شده در این زمینه معرفی می‌گردد.

2-2- رفتار سازه در برابر زلزله:

در زمان وقوع زلزله پی ساختمان همراه با زمین شروع به حرکت می‌کند و این جابجایی را به قسمت‌های مختلف ساختمان انتقال می‌دهد. به خاطر تفاوت زمانی در دریافت این حرکات به وسیله جرم‌های مختلف طبقات ساختمانی این جرم‌ها با هم حرکت نمی‌کنند و باعث بروز جابجایی‌های متفاوت با اختلاف فازهایی نسبت به همدیگر می‌شود که به این پدیده تغییر شکل ساختمان یا پاسخ ساختمان به زلزله می‌گویند.

در اثر تغییر شکل‌های ایجاد شده در ساختمان تنش‌ها و کرنش‌هایی به وجود می‌آید که البته به میزان و شدت زلزله و تغییر مکان و اینکه سازه در چه محدوده‌ای (خطی-غیر خطی) می‌باشد متفاوت است و اگر میزان این تنش‌ها و کرنش‌های به وجود آمده بیش از کرنش گسیختگی باشد در آن صورت این قسمت از سازه منهدم خواهد شد.

اگر رفتار واقعی سازه در برابر زلزله مورد ارزیابی قرار بگیرد ملاحظه می‌شود که اکثر سازه‌ها، رفتار غیر خطی (غیر الاستیک) از خود نشان می‌دهند.

2-2-1- اثر انواع زوال و کمانش در سازه:

سازه در اثر ارتعاش زمین ناشی از زلزله تعداد بسیار زیادی رفت و برگشت بار را باید تحمل کند، که این امر باعث کاهش سختی سیستم در هر رفت و برگشت می‌شود.

شکل (2-1) تنزل در اثر بار چرخه‌ای (الف): کاهش مقاومت (ب) : کاهش سختی‌[2]

شکل (2-2) رفتار هیسترزیس سازه‌ها. الف) رفتار نامناسب،  ب) رفتار مناسب]‌2‌[

در نتیجه، پیش‌بینی اثرات یک زلزله جدید، در کاهش سختی سازه‌ها(در اثر رفت و برگشت‌های زلزله قبل) کمک موثری در ارزیابی آسیب‌پذیری آنها خواهد بود. در برخی سازه‌ها ممکن است، مقاومت سیستم بعد از هر رفت و برگشت کامل بار، کاهش پیدا کند. چنین سازه‌هایی به حتم در سیکل‌های متوالی بارگذاری یکسان در مقایسه با سازه‌هایی فاقد چنین کاهش مقاومتی، تغییر شکل بیشتری از خود نشان می‌دهند و لازمۀ حفظ پایداری آنها این است که بتوانند این تغییر شکل‌های بیشتر را تحمل کنند.

فولاد اصولاً ماده‌ای شکل‌پذیر می‌باشد. امّا در اثر زوال یا گسیختگی اعضاء و قاب‌ها که عمدتاً بر اثر کمانش موضعی یا کلی و یا شکست نزد اتصالات اتفاق می‌افتد، دیگر این قاب فولادی شکل‌پذیر محسوب نمی‌شود.

برای مقابله با ضعف‌های ناشی از انواع کمانش، که باعث ضعف رفتار چرخه‌ای می‌شود بایستی طول مهاری را در اعضاء فشاری کاهش داد. برای مثال نمونه بارزی از رخداد زوال، سختی و مقاومت در سیستم‌های سازه‌ای با بادبندهای همگرا است که در آن بادبندهای لاغر بکار برده شده باشند. از آنجایی که این بادبندها به دلیل لاغری زیاد در فشار دچار کمانش می‌شوند در نتیجه مقاومت قابل مقایسه‌ای با حالت کششی از خود نشان نمی‌دهند و در نتیجه چرخه هیسترزیس را به طرف شکل خاصی سوق می‌دهند.

نمونه‌ای از این نوع چرخه که در آن بادبندها با ضرایب لاغری متفاوت به کار برده شده در شکل(2-3) نشان داده شده است.

شکل(2-3) رفتار قابهای بادبندی همگرا‍‍[2]

همان‌طور که ملاحظه می‌شود زوال‌های سختی و مقاومت ناشی از کاهش ضریب لاغری و خوابیده شدن منحنی به طرف محور افقی محسوس می‌باشد [2].

این مطلب به این دلیل در این بخش گنجانده شده است که شرط محاسبات مربوط به ضریب رفتار، عدم وجود شرایط انواع زوال‌ها و کمانش‌ها می‌باشد. به بیان دیگر مقادیر پیشنهادی برای ضریب رفتار زمانی قابل قبول هستند که سازه دچار زوال و کمانش نشود.

2-2-2-منحنی چرخه هیسترزیس:[1]

در هنگام زلزله انرژی ورودی به سازه به صورت انرژی ذخیره شده در سازه Ea و انرژی اتلافی توسط سازه Ed از بین می‌رود.

انرژی اتلافی توسط سازه شامل دو بخش میرایی لزج (Ec) و انرژی اتلافی توسط میرایی هیسترزیس (Eh) می‌باشد.

اگر سازه تحت ارتعاش دائم دارای جابجایی برابر در دو سیکل متوالی باشد این بدان معنی است که انرژی جنبشی صفر می‌باشد و انرژی ورودی مجموع انرژی اتلافی توسط میرایی لزج و انرژی اتلافی توسط میرایی هیسترزیس می‌باشد. واضح است که هر چه مساحت چرخه هیسترزیس بیشتر باشد سیستم می‌تواند در مقابل انرژی بیشتری مقاومت کند. [2]

 

 

(الف)
(ب)

شکل(2-4) تغییرات انرژی مستهلک شده توسط پدیده‌های میرایی و تسلیم[44]

برای بررسی پاسخ غیر الاستیک سیستم سازه‌ای، لازم است که ابتدا یک مدل ریاضی جهت ارائه خصوصیات نیروی بازگرداننده در نظر گرفته شده و سپس رابطه‌ای بین نیروی برشی و تغییر مکان طبقه تعریف گردد.

اگر منحنی برش پایه-تغییر مکان را برای سازه شکل زیر برای یک دورۀ افزایشی بارگذاری و باربرداری رسم گردد آنگاه از اتصال نقطه اوج منحنی برش پایه-تغییر مکان هر دوره بارگذاری، منحنی هیسترزیس یا منحنی پوش (منحنی اسکلتون) به دست می‌آید. [2]

 

 

شکل (2-5) رابطه بار – تغیر مکان در تسلیم تدریجی[41]

باید دانست که به طور معمول منحنی پوش(هیسترزیس) و منحنی بارگذاری افزایشی بر هم منطبق هستند.

باید توجه داشت که شکل منحنی چرخه‌ای(هیسترزیس) به طور قابل توجهی متأثر از سیستم‌های سازه‌ای و مصالح به کار رفته در آنها است. به هر حال لازمه تحلیل غیر خطی سازه یک مدل رفتار چرخه‌ای است که تا حد زیادی شرایط فیزیکی آن سازه را ارضاء نماید.

در نتیجه سازه‌ها در اثر وجود شکل‌پذیری مقدار قابل توجهی از انرژی زلزله را به صورت هیسترزیس تلف می‌کند و مقدار این انرژی بستگی به مقدار شکل‌پذیری کلی سازه دارد.

2-2-3- اصول و فلسفه طراحی لرزه‌ای:

همان‌طور که در فصل قبل گفته شد طراحی لرزه‌ای به طور کلی سه هدف را دنبال می‌کند که سطوح عملکرد مختلف سازه نیز به نحوی معرف همین اهداف می‌باشد، اما مسأله اینجاست که چگونه می‌توان در طراحی سازه این سطوح عملکرد را تعریف نمود. به عنوان مثال قابی که در شکل(2-6) نشان داده شده است(دارای سه درجه گیردار نامعین) می‌باشد. به طوری که در کتاب‌های کلاسیک آمده است برای اینکه این قاب واژگون گردد، بایستی حداقل چهار مفصل پلاستیک در آن تشکیل شود تا تبدیل به مکانیزم شده و این به شرطی است که در جریان تشکیل مفصل‌ها، اتفاقی نظیر کمانش موضعی رخ ندهد. به عنوان فرض مفصل‌ها را می‌توان در نقاط 1 و 2 و 3 در شکل در نظر گرفت. در این سازه اگر بار وارده (P) به صورت افزایشی وارد گردد یا به عبارت دیگر از مقادیر کم شروع شده و به تدریج افزایش یابد (بارگذاری افزایشی)، واضح است که تغییر مکان‌ها به تدریج افزایش پیدا کرده و به تبع آن لنگرها و برش‌ها زیاد می‌شوند و سرانجام به جایی خواهد رسید که نخستین مفصل پلاستیک در سازه تشکیل می‌شود. (به عنوان فرض در نقطه (1)) ولی در این وضعیت، سازه هنوز مقاوم است و بارگذاری را می‌توان افزایش داد، با افزایش بارگذاری تنش‌ها در سازه به حدی می‌رسد که دومین مفصل (به عنوان فرض در نقطه (2)) تشکیل می‌شود.

با وجود دو مفصل پلاستیک نیز سازه هنوز پایدار است و سازه قابلیت بارگذاری را دارد و بنابراین بار را می‌توان افزایش داد. تا چهارمین مفصل (به عنوان فرضی در نقطه (4)) تشکیل شود و به اصطلاح مکانیزم به وجود آید.

شکل (2-6) روند تشکیل مفصل پلاستیک رو نمودار بار جانبی – تغییر مکان[45]

همان‌طور که اشاره شد، می‌توان سازه را طوری طراحی کرد تا مفصل‌های پلاستیک تشکیل شده در آن‌ها بتوانند دوران قابل ملاحظه‌ای تحمل نمایند. اگر مهندسین طراح بتوانند از عهده این کار بر آیند یا به بیان دیگر سازه بتواند بدون فروریزی تغییر شکل‌های زیادی را تحمل نماید، می‌توان انتظار داشت که در سازه، ناحیه افقی منحنی برش پایه-تغییر مکان را که با تشکیل نخستین مفصل آغاز شده تا رسیدن به مکانیزم ادامه پیدا می‌کند افزایش داد. به عبارت دیگر، می‌توان با اتخاذ تدابیر خاصی که در محل تشکیل مفصل‌ها به کار برده می‌شود، منحنی برش یا تغییر مکان جانبی را به طرف منحنی (a) در شکل(2-7)  سوق داد تا منحنی (b).

در مورد تفاوت دو منحنی (b), (a) در شکل می‌توان گفت در سازه‌ای که منحنی برش پایه-تغییر مکان آن به صورت (a) است، تمهیداتی صورت گرفته که مفصل‌های اولیه طی تشکیل مفصل‌های بعدی در سازه، سالم مانده‌اند (خرد نشده‌اند) و می‌توانند تغییر شکل بیشتری را تحمل کند و اهداف طراحی لرزه‌ای را برآورده نمایند و این نکته در واقع فلسفه اصلی طراحی لرزه‌ای سازه‌ها است.

شکل (2-7) منحنی‌های شماتیک برش پایه-تغییر مکان برای سازه شکل‌پذیر(a) و سازه غیر شکل‌پذیر(b).

2-3-مفهوم ضریب رفتار:

همان‌طور که گفته شد ضریب رفتار پل ارتباطی حالت ارتجاعی و غیر ارتجاعی سازه‌ها می‌باشد و در واقع ضریب رفتار[2] (R) این امکان را می‌دهد تا با یک طراحی خطی (ارتجاعی)، رفتار غیر خطی سازه نیز مد نظر قرار گیرد.

ضریب R نسبت، نیرویی که می‌تواند تحت یک حرکت لرزه‌ای زمین اگر سیستم کاملاً ارتجاعی عمل کند (طراحی الاستیک)، به نیروهای طراحی از پیش تعیین شده در حالت حدی مقاومت است و به بیان دیگر ضریب رفتار نسبت مقاومت نیاز حالت ارتجاعی به مقاومت نیاز حالت غیر ارتجاعی می‌باشد. [1]

هنگامی که از ضریب رفتاری بزرگ‌تر از یک استفاده می‌شود، طراح در حقیقت یک فرض مهم انجام می‌دهد و آن اینست که تحلیل خطی می‌تواند برای به دست آوردن تخمین از مقدار پاسخ غیر خطی استفاده شود. استفاده از مقادیر بزرگ ضرایب رفتار باعث یک فرض دوم برای طرح لرزه‌ای می‌شود. یعنی پاسخ غیر خطی بزرگ و بنابراین خسارت زیاد مورد نظر است. این امر البته نتیجه مستقیم استفاده از نیروهایی است که به طور قابل ملاحظه‌ای کوچک‌تر از نیروهای الاستیک است.

مقادیر گزارش شده در ATC-3-06 در مورد R برای سیستم قاب‌های ساختمانی بر پایه سه چیز است:

1- عملکرد عمومی مشاهده شده ساختمان‌های مشابه در زلزله‌های گذشته

2- تخمین طاقت سیستم

3- تخمین مقدار میرایی موجود در خلال پاسخ غیر ارتجاعی

مقدار R به دست آمده باید با قضاوت مهندسی مورد استفاده قرار بگیرد. مقدار کمتر R باید برای سازه‌های با درجه نامعینی کمتر استفاده شود که در آن تمام مفصل‌های پلاستیک مورد نیاز برای تبدیل سازه به مکانیسم در نیرویی نزدیک به مقاومت طراحی به وجود می‌آید.

تفسیر سال 1988، R, [3]NEHRP را به این صورت تعریف می‌کند: «یک ضریب اصلاح تجربی (کاهنده) به منظور به حساب آوردن خصوصیات ذاتی میرایی و شکل‌پذیری در یک سیستم سازه‌ای در تغییر مکان‌هایی که به قدری بزرگ هستند که به بزرگ‌ترین تغییر مکان سیستم برسد»، مولفه R می‌تواند از راه‌های مختلفی تعیین گردد که هر کدام از آنها به سطح عملکردی مورد نظر دارد که معمولاً نوع عملکرد جانبی مورد نظر می‌باشد. همچنین برای به دست آوردن ضریب رفتار، شناسایی پارامترهای دخیل در این زمینه و همچنین برآورد اهمیت نسبی آنها در ارائه مقادیر صحیح ضریب رفتار یک مقولۀ بسیار با اهمیت و ضروری می‌باشد.

2-3-1-پارامترهای موثر بر ضریب رفتار:

از زمان نخستین فرمول‌بندی ضریب رفتار R تحقیقات زیادی در این باره صورت گرفته است. مطالعات جدیدی که در ATC34 آمده است منجر به ارائه فرمولی برای R گردید که R را وابسته به سه ضریب (حاصل‌ضرب سه ضرب)، ضریب مقاومت وابسته به پریود R و ضریب شکل‌پذیری وابسته به پریود  و ضریب نامعینی RR معرفی کرده است.

این فرمول به غیر از ضریب نامعینی مشابه فرمول پیشنهادی از طرف محققان برکلی و فریمن[4] است. فرمول فریمن که به طور جداگانه از فرمول برکلی به دست آمده است، ضریب رفتار را حاصلضرب یک ضریب از نوع مقاومت در یک نوع ضریب از نوع شکل‌پذیری بیان می‌کند. ضریب نامعینی که در قسمتی از ATC34 بسط و گسترش یافت، در این گزارش برای اولین بار در ادبیات فنی پیشنهاد شده است. هدف ضریب نامعینی این است که قابلیت اطمینان سیستم‌های لرزه‌ای ساختمان‌هایی که در جهت اصلی ساختمان از چند قاب عمودی لرزه‌ای بهره می‌برند را به صورت کمی بیان کند. ضریب چهارم ، ضریب میرایی لزجی برای شامل شدن در فرمول جدید مورد نظر قرار خواهد گرفت. البته این ضریب میرایی لزجی برای کاهش تغییر مکان در یک سیستم قاب غیر خطی می‌تواند به کار رود ولی نمی‌تواند به تناسب برای کاهش نیروی مورد نیاز مخصوصاً برای قاب‌های با مقاومت بالا به کار رود. به هر حال در هر ارزیابی از مولفه‌های اساسی ضریب رفتار (R) باید به این نکته توجه داشت که این مولفه‌ها از یکدیگر مستقل نیستند. در شکل (2-9) رابطه بین نیروی طراحی و نیروی الاستیک را ملاحظه می‌شود. در شکل مشاهده می‌شود که مقاومت الاستیک مورد نیاز با دو ضریب  کاهش می‌یابد و مقاومت طراحی به دست می‌آید.

شکل (2-8)  پارامترهای مؤثر بر ضریب رفتار‍‍‍‍‍‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌[38]

2-3-1-1- شکل‌پذیری:

برای یک سازه اقتصادی می‌توان سازه را طوری طراحی نمود که در هنگام زلزله‌های شدید تغییر شکل‌های زیادی در سازه ایجاد شود و برخی نقاط تسلیم شود تا اکثر انرژی زلزله توسط این نقاط جذب و مستهلک شود. توانایی سازه برای تغییر شکل‌های زیاد با پارامتری به نام شکل‌پذیری بیان می‌شود. هنگامی یک سازه شکل‌پذیر تحت تأثیر بارهای بیش از اندازه قرار می‌گیرد به طور غیر الاستیک تغییر شکل می‌دهد. در این تغییر شکل تنش‌ها در آن توزیع مجدد پیدا می‌کنند و مقداری از بار اضافی به قسمت‌های دیگری از سازه که دارای بار کمتری هستند منتقل می‌شود. سازه‌هایی که بتوانند تغییر شکل پلاستیک زیاد را تجربه کنند نیاز به مقاومت لرزه‌ای کمتری دارند. به بیان دیگر سازه‌هایی که دارای شکل‌پذیری زیادتری هستند می‌توانند برای بار جانبی کمتری طراحی شوند. پوپوف شکل‌پذیری را به صورت نسبت تغییر مکان حداکثر به تغییر مکان تسلیم در بالاترین نقطه سازه تعریف کرده است.

گاهی شکل‌پذیری یک عضو یا یک سازه را با انرژی جذب شده آن می‌سنجند که توسط منحنی نیرو-تغییر مکان تعیین می‌شود. نسبت شکل‌پذیری به طور کلی برای حالت‌های بارگذاری که به طور یکنواخت از صفر تا یک مقدار نهایی اضافه می‌شود، تعریف می‌گردد.

باید توجه داشت که عواملی نظیر سرعت بارگذاری و نیز نوع بارگذاری دوره‌ای مانند زلزله بر روی شکل‌پذیری تأثیر می‌گذارد ولی معمولاً در تعریف آن در نظر گرفته نمی‌شود. قاب زیر را در نظر بگیرید که تحت تأثیر نیروی F قرار گرفته است. در حالت ایده‌آل، تسلیم در گوشه‌ها و در پای ستون به طور همزمان اتفاق می‌افتد. حال اگر بر تغییر مکان قاب افزوده شود تغییر شکل‌های موضعی به صورت ازدیاد دوران در نقاط جاری شده باعث می‌شود که تغییر مکان جانبی قاب از  به  برسد. در چنین حالتی نسبت شکل‌پذیری موضعی عبارت است از نسبت دوران نهایی سیستم به دوران شروع تسلیم در مفصل‌های پلاستیک و نسبت شکل‌پذیری  خواهد بود.

 

F

(شکل 2-9) نمایش تغییر مکان قاب

حال اگر نیروی قائم P نیز به سیستم وارد شود نمودار لنگر خمشی هر یک از نیروها

به شکل(2-1)  خواهد بود.

F
P

(2-10) نمایش نمودار نیروهای قاب

همان‌طور که ملاحظه می‌شود نمودار لنگر خمشی هر یک از نیروها در بعضی از نقاط با هم جمع و در بعضی از نقاط از هم کم می‌شوند. در نتیجه دیگر تمامی نقاط به طور هم‌زمان به حد تسلیم نمی‌رسند. حال اگر فرض شود که تسلیم به ترتیب در نقاط D, C, B, A اتفاق می‌افتد در این صورت دیگر شکل‌پذیری موضعی در این نقاط با هم برابر نخواهد بود و تابعی از عوامل مختلف از قبیل نوبت تسلیم آنها و وجود نیروی محوری و… خواهد بود. ملاحظه می‌شود که تعریف نسبت شکل‌پذیری در این مثال ساده به صورت کلی و موضعی و همچنین بیان ارتباط نسبت شکل‌پذیری کلی با شکل‌پذیری موضعی حالت نسبتاً پیچیده‌ای را به خود گرفته است. یک ساده‌سازی صورت گرفته برای تعیین ضریب شکل‌پذیری روش تحلیل ضریب شکل واحد[5] است که به موجب آن فرض می‌شود کلیه تغییر شکل‌های غیر الاستیک در مفصل پلاستیک متمرکز شده‌اند و تمامی نواحی دیگر در حالت الاستیک باقی می‌ماند.

روابطی مانند بار-تغییر مکان به طور تکراری برای تابعی که مفصل پلاستیک آن با مفصل‌های حقیقی جایگزین گردیده‌اند تعیین می‌گردد. در واقع در این روش رفتار سازه تا هنگام تشکیل اولین مفصل پلاستیک خطی خواهد بود. پس از تشکیل اولین مفصل پلاستیک کلیه تغییر شکل‌های غیر خطی در این مفصل متمرکز و مفصل پلاستیک با یک مفصل حقیقی جایگزین می‌گردد و در ادامه باز هم رفتار سازه خطی در نظر گرفته می‌شود. این کار تا رسیدن به حد مقاومت نهایی سازه که همان انهدام یا زمان ناپایداری سازه می‌باشد ادامه دارد. [3] [12]

به طور کلی شکل‌پذیری را به سه نوع شکل‌پذیری محلی و شکل‌پذیری کلی سیستم و شکل‌پذیری طبقه تقسیم‌بندی می‌کنند.

شکل‌پذیری محلی که خود شامل شکل‌پذیری چرخشی المان در مفصل پلاستیک و شکل‌پذیری محوری المان در مفصل پلاستیک می‌باشد.

شکل‌پذیری چرخشی المان در مفصل پلاستیک:

(2-1)

(2-2)

امّا به طور معمول برای یک سازه از شکل‌پذیری طبقه یا سیستم استفاده می‌شود.

(2-3)

(2-4)

باید توجه داشت که برای استفاده و تعیین شکل‌پذیری سیستم، طبق فرض بر این است که تغییر شکل پلاستیک قاب و طبقه تا جایی قابل قبول است که شکل‌پذیری محلی در هیچ نقطه‌ای از سازه از مقدار حداکثر آن بیشتر نشود.

در اینجا  تغییر مکان بیشینه با در نظر گرفتن رفتار ارتجاعی و ناکشسان سازه و یا بیشینه تغییر شکل قبل از گسیختگی باشد و  تغییر مکان در مرز تسلیم و فرو ریختن سازه با فرض رفتار خطی و کشسان آن است.

مشخص شد که شکل‌پذیری ممکن است به تمام سازه یا قسمتی از آن اشاره کند و مقدار آن در هر حالتی فرق می‌کند امّا آنچه حائز اهمیت می‌باشد این است که شکل‌پذیری محلی المان خیلی بیشتر از شکل‌پذیری کلی سازه می‌باشد.

برای دستیابی به شکل‌پذیری کلی 3 تا 5 نیاز به شکل‌پذیری طبقه‌ای 3 تا 10، شکل‌پذیری محلی 5 تا 15 بیشتر می‌باشد. [12]

در نتیجه مقدار شکل‌پذیری المان‌ها در یک سازه بسیار بیشتر از شکل‌پذیری کلی سیستم می‌باشد و هر چه المان‌های سازه شکل‌پذیرتر باشند و نحوه پخش مفصل پلاستیک و المان‌هایی که اتلاف انرژی می‌کنند بیشتر باشد شکل‌پذیری سیستم سازه‌ای بیشتر می‌شود.

برای تعیین و محدود کردن شکل‌پذیری محلی المان‌ها نیاز به مقادیر تغییر شکل پلاستیک مقاطع داریم. در نرم‌افزار sap می‌توان برای چرخش پلاستیک مقطع و نیز کرنش پلاستیک مقاطع خروجی گرفت. در نرم‌افزار sap و همچنین Etabs می‌توان مقدار شکل‌پذیری المان‌ها یعنی چرخش پلاستیک مقطع  و نیز کرنش پلاستیک مقاطع  را به حداکثر آن محدود کرد.

پارامترهای موثر در پاسخ لرزه‌ای از جمله «ظرفیت تغییر مکان»، «شکل‌پذیری» و «نسبت شکل‌پذیری» خیلی از نظر مفهوم به هم نزدیک هستند امّا به عنوان مثال یک قاب با ظرفیت تغییر مکان بالا ممکن است شکل‌پذیری و نسبت شکل‌پذیری کوچکی داشته باشد یا یک قاب با ظرفیت تغییر مکان کم ممکن است شکل شکل‌پذیری کم ولی نسبت شکل‌پذیری بالایی داشته باشد. [12]

نسبت شکل‌پذیری  می‌تواند در سیستم، طبقه یا المان محاسبه شود. در حالت سیستم عموماً با جملات نسبت شکل‌پذیری تغییر مکانی یا کلی بیان می‌شود و در سطح المان نسبت شکل‌پذیری همان‌طور که قبلاً گفته شد می‌تواند با جملات نسبت شکل‌پذیری کرنشی، نسبت شکل‌پذیری انحنایی یا نسبت شکل‌پذیری چرخشی بیان گردد. باید دانست که ضریب شکل‌پذیری یک وسیله اندازه‌گیری پاسخ غیر خطی یک قاب ساختمانی کامل و نه مولفه‌های آن است. گام بعدی در تخمین ضریب شکل‌پذیری به دست آوردن یک رابطه بین شکل‌پذیری تغییر مکانی و ضریب شکل‌پذیری می‌باشد که در ادامه در بخش مروری بر تحقیقات گذشته و همچنین در بخش محاسبه ضریب رفتار ارائه خواهد شد.

2-3-1-2- ضریب مقاومت افزون(اضافه مقاومت):

مقاومت جانبی ساختمان عموماً از مقاومت طراحی آن تجاوز می‌کند و اکثراً اعضاء با ظرفیتی مساوی یا بیشتر از بارهای طراحی طرح می‌شوند و تقریباً تمامی اعضاء دارای مقاومت اضافی[7] هستند. در برخی از موارد هندسه و یا برخی الزامات طراحی آیین‌نامه‌ای اندازه اعضای بزرگتر و در نتیجه ظرفیت بیشتری از الزاماتی که در روابط نیرویی و تنشی آیین نامه‌ها موجود است به وجود می‌آورد. در بعضی از موارد، الزامات طراحی با توجه به تغییر مکان صورت می‌گیرد که اندازه بزرگ‌تری برای اعضاء از اندازه‌ای که مقدار تنش لازم می‌داند به دست می‌دهد. ضریب مقاومت احتمالاً بستگی به تعداد زیادی عوامل دارد که برای طراحان حرفه‌ای نیز روشن نمی‌باشد. برای مثال حدی که برای تغییر مکان جانبی طبقه به وسیله آیین‌نامه تعیین شده است باعث ایجاد مقاطع بزرگ‌تری می‌شود که از حالت تنش به تنهایی بزرگ‌تر می‌باشد. همچنین ساختمان‌هایی در مناطق با خطر نسبی کم قرار دارند رزرو و مقاومت متفاوتی نسبت به مناطق با خطر بالا دارند زیرا نسبت بارهای قائم به بارهای جانبی متفاوتی دارند. به طور کلی و خلاصه می‌توان عوامل موثر در اضافه مقاومت ساختمان‌ها را به صورت زیر بیان نمود:[1]

1) مطالعات آماری روی سازه‌ها نشان داده است که در توزیع مجدد نیروها در سازه در محدوده رفتار غیر خطی درجه نامعینی بیشترین تأثیر را روی اضافه مقاومت سازه‌های شکل‌پذیر دارا می‌باشد.

توضیح اینکه اکثر سازه‌ها دارای درجات نامعین زیادی هستند که به دلیل وجود قیود اضافه بر نیاز برای پایداری سازه است. وجود این قیود اضافی باعث می‌شود تا نه تنها سازه با تشکیل اولین مفصل پلاستیک دچار ناپایداری نشود بلکه بتواند به باربری خود ادامه دهد و پس از تشکیل مفصل پلاستیک نیز افزایش بارهای وارده را تحمل کند. بدین ترتیب برای ناحیه غیر الاستیک سازه‌ها یک مقاومت، افزون بر آنچه که در تحلیل و طراحی به روش خطی دیده شده است به وجود می‌آید که به این مقاومت ناشی از غیر خطی شدن مصالح و تشکیل مفاصل پلاستیک از لحظه تشکیل اولین مفصل پلاستیک تا فرو ریختن سازه «مقاومت افزون» می‌گویند. بدیهی است که هر چه میزان قیود اضافی و نامعین سازه بیشتر باشد مقدار مقاومت افزون افزایش می‌یابد.

2) مقاومت مصالح مصرفی اغلب بیشتر از مقاومت مشخصه اسمی ذکر شده برای آنها می‌باشد و سخت شدگی کرنش در فولاد نیز باعث اضافه شدن مقاومت آنها می‌شود که در طراحی منظور نمی‌شود.

3) ضوابط محافظه کارانه آیین نامه‌ها محدودیت تعداد مقاطع مورد استفاده از نظر اندازه و شکل و اهمیت بیشتر بارهای قائم در طراحی نیز باعث افزایش مقاومت می‌شود.

4) اثرات اجزاء غیر سازه‌ای که در طراحی به عنوان بخشی از سیستم مقاوم جانبی منظور نمی‌شوند ولی عملاً در باربری جانبی شرکت می‌کنند و همچنین تأثیری که این اعضاء می‌توانند بر روی سختی سازه داشته باشند و در واقع نحوۀ انتخاب سختی اعضاء نیز از مواردی محسوب می‌شود که بر روی ضریب اضافه مقاومت تأثیر می‌گذارند.

5) در مدل‌هایی که برای تحلیل سازه‌ها به کار می‌روند عموماً از فرضیات محافظه کارانه استفاده می‌شود. مثلاً صرف‌نظر از رفتار سه بعدی سازه و همچنین روش طراحی نیروی جانبی معادل استاتیکی عموماً نتایج محافظه کارانه‌ای ارائه می‌دهد. مثلاً در سیستم منظم با چند درجه آزادی این روش برش پایه بزرگ‌تری نسبت به روش تحلیل طیفی ارائه می‌‌دهد.

از عوامل دیگر موثر بر ضریب اضافه مقاومت می‌توان به اثرات خاک خیلی نرم، اثرات ، اثرات پیچشی زلزله، اثرات تنه زدن[8] ساختمان‌های مجاور، اثرات مقابل خاک و سازه، سیستم مقاوم قائم و غیر یکنواختی در آن و غیره اشاره نمود.

باید توجه داشت که مطالعه تمامی این اثرات نیاز به تحقیقات گسترده‌ای دارد. با توجه به توضیحاتی که در رابطه با ضریب اضافه مقاومت بیان شد مشخص می‌شود که این ضریب تابع پارامترهای مختلفی می‌باشد و با توجه به شرایط مختلف مقدار آن در هر قاب متفاوت می‌باشد.

اهمیت ضریب اضافه مقاومت در جلوگیری از خراب شدن برخی سازه‌ها در هنگام وقوع زلزله‌های شدید سال‌هاست که به وسیله محققین شناخته شده است. اهمیت این ضریب به خصوص در ساختمان‌های با زمان تناوب کوتاه بیشتر می‌باشد و همچنین مقدار اسمی ضریب اضافه مقاومت برای ساختمان‌های کوتاه بیشتر از ساختمان‌های بلند می‌باشد و علت بیشتر بودن ضریب اضافه مقاومت در ساختمان‌ها با زمان تناوب کوتاه اهمیت بیشتر بارهای قائم در طراحی اینگونه ساختمان‌ها می‌باشد. [11] [1]

شکل (2-11) رفتار کلی سازه]تکراری[

برای تعیین مقدار ضریب اضافه مقاومت علاوه بر روش‌های آزمایشگاهی می‌توان از روش‌های تحلیلی همچون روش استاتیکی غیر خطی استفاده نمود. تحلیل غیر خطی استاتیکی می‌تواند برای تخمین مقاومت یک ساختمان یا یک قاب مورد استفاده قرار گیرد. با توجه به رفتار کلی سازه مقدار مقاومت ذخیره شده در سازه از مقاومت حد اولین جاری شدن محسوس سازه Cs تا حد مقاومت نهاییCy اضافه مقاومت سازه نامیده می‌شود. در واقع مقدار مقاومتی است که در اثر عوامل مختلف در سازه ذخیره شده است و انهدام سازه را به تأخیر می‌اندازد.

برای تعیین مقدار اضافه مقاومت سازه به این صورت عمل می‌شود که نیروهای جانبی طراحی (ناشی از زلزله) به همراه نیروهای ثقلی به سازه اعمال می‌شوند و مقدار تغییر مکان جانبی طبقات به همراه برش پایه ثبت می‌شوند (نمودار برش پایه-تغییر مکان طبقه). سپس به طور مداوم مقدار نیروهای جانبی افزایش داده می‌شوند و مقدار برش پایه و تغییر مکان جانبی طبقات ثبت می‌شوند. این عمل تا آنجا که اولین المان سازه جاری شده و به صورت مفصل پلاستیک در آید ادامه می‌یابد. افزایش نیرو بعد از این مرحله باعث باز توزیع نیروها در سایر اعضاء شده و قاب قادر به تحمل نیروهای جانبی بیشتر می‌گردد. نیروهای جانبی مجدداً افزایش داده می‌شوند تا اینکه در سایر اعضاء سازه مفاصل پلاستیک تشکیل شود. این روند تا جایی ادامه می‌یابد که سازه ناپایدار شده و یا شکل‌پذیری محلی یکی از اعضاء از حد مجاز آن بیشتر شود (المان گسیخته شود). در این حالت از حاصل تقسیم حداکثر نیروی جانبی تحمل شده توسط قاب به نیروی حد اولین جاری شدن قاب ضریب اضافه مقاومت قاب به دست می‌آید.

(2-5)

در تغییر مکان متناظر با حالت حدی پاسخ مقدار نیروی برشی V0 در ساختمان محاسبه می‌گردد و مقدار رزرو مقاومت ساختمان اختلاف Vd نیروی برش طراحی و V0 می‌باشد.

(2-6)

2-3-1-3- ضریب نامعینی[9]:

یک قاب ساختمانی نامعین از چند خط عمودی قاب تشکیل شده است که نیروهای ناشی از زلزله را به شالوده منتقل می‌کنند. تحقیقات کمی بر تأثیر نامعین قاب‌های مقاوم در برابر زلزله از لحاظ کمّی انجام شده است. با وجود این، چنین تحقیقاتی برای قاب‌های مقاوم در برابر نیروی باد توسط موسس[10](1974) انجام گرفته است. در این مطالعه خاطرنشان شده است که حاشیه ایمنی برای مد خرابی قاب‌های مقاوم در برابر باد(و بالطبع در برابر زلزله) بستگی به جمع متغیرهای باد ومقاومت دارند، بنابراین اعتمادپذیری به سیستم‌های قابی، بزرگ‌تر از اعتمادپذیری به قاب‌های منفرد بیشتر است. موسس نتیجه گرفت که ضریب ایمنی نسبت کوچکتر و یا مساوی یک برای سیستم‌های نامعین مناسب است و چنین پیشنهاد داد که ضریب کاهش مقاومت میانگین به طور معکوس با جذر تعداد جملات مقاومت غیر وابسته(مفصل پلاستیک در یک مکانیسم جانبی) در یک سیستم نسبت داد. چنین استنباطی نیز می‌تواند برای قاب‌های مقاوم در برابر زلزله انجام گیرد. الزامات (NEHRP) می‌گوید که قاب خمشی (در یک سیستم دوگانه) باید قابلیت مقاومت در برابر 25% نیروی زلزله را به تنهایی داشته باشد. به عنوان مثال اگر سختی قاب در یک سیستم دوگانه قاب خمشی و دیوار برشی خیلی کمتر از سختی دیوار برشی باشد قاب خمشی نه، اساساً در پاسخ نیرو-تغییر مکان اثر می‌گذارد و نه انرژی قابل توجهی در تغییر مکان متناظر با ظرفیت نهایی تغییر مکان دیوار برشی جذب می‌کند. بنابراین برای قاب‌های خمشی به منظور شرکت در سیستم دوگانه، سختی و مقاومت آنها باید مشابه دیوارهای برشی باشد.

نتیجه کلی اینکه خطوط چندگانه قاب‌های زلزله‌ای در یک ساختمان فراهم شوند بلکه خطوط چندگانه قابی باید از لحاظ مقاومت و تغییر مکان سازگار باشند. قاب‌های زلزله‌ای که این شرایط را فراهم نمی‌کنند نباید سیستم‌های نامعین در نظر گرفته شوند.

باید به این نکته نیز توجه داشت که هر چند ضریب نامعینی، ضریبی نسبتاً کوچک و نزدیک به یک است امّا اثر درجات نامعینی همان‌طور که در قسمت قبل گفته شد می‌تواند تأثیر به سزایی بر روی مقاومت افزون سازه و تعداد مفصل‌های پلاستیک داشته باشد.[2]

 

2-3-1-4- ضریب میرایی:

میرایی یک مفهوم عمومی است که اغلب برای بیان خاصیت جذب انرژی در قاب‌های ساختمانی بکار می‌رود. صرف‌نظر از اینکه انرژی جذب شده با رفتار هیسترزیس یا رفتار لزجی انجام می‌گیرد میرایی که از طریق هیسترزیس در یک ساختمان در محدوده الاستیک صورت می‌گیرد عموماً میرایی معادل لزجی نامیده می‌شود و 5% میرایی بحرانی در نظر گرفته می‌شود که البته این مقدار در سازه‌های فضاکار 2% در نظر گرفته می‌شود زیرا اتلاف انرژی سازه‌های فضاکار در مصالح فولادی می‌باشد و مصالح بنایی در این اتلاف انرژی نقشی ندارند. در حالی که در حالت اول عمده اتلاف انرژی به وسیله مصالح بنایی می‌باشد.

رویه طراحی رایج با بهره گرفتن از R بر مبنای نیرو است. ولی می‌دانیم که اضافه کردن میرایی لزجی به یک سازه ساختمانی همیشه تغییر مکان‌ها را کاهش می‌دهد ولی نیروهای داخلی می‌توانند افزایش یابند. با توجه به این مطلب این ضریب نباید برای کاهش نیروی مورد تقاضا به کار رود مگر اینکه نیروهای ناشی از میرایی به صورت صریح در فرآیند طراحی به حساب آمده باشند.

انرژی اعمال شده به سیستم غیر الاستیک به وسیله زلزله به علت هر دو مکانیسم تسلیم و میرایی کاهش می‌یابد. نسبت به سیستم الاستیک، تأثیر میرایی در کاهش پاسخ سیستم‌های غیر الاستیک کوچکتر است و با افزایش تغییر شکل‌ها این تأثیرات کاهش می‌یابد. لذا افزودن میراگرهای لزج، فایدۀ کمتری در کاهش پاسخ‌های سیستم‌های غیر الاستیک نسبت به سیستم‌های الاستیک دارد.

شکل (2-12) اثر سختی ثانویه بر میرایی لرزج معادل[40] [38]

با توجه به پارامترهای موثر بر ضریب رفتار و توضیحات ارائه شده می‌توان نتیجه گرفت که هدف از طرح و محاسبه سازه‌های مقاوم در برابر زلزله فقط تأمین مقاومت سازه در برابر نیروهای جانبی استاتیکی نمی‌باشد؛ بلکه هدف به وجود آوردن سیستمی است که ترکیب مطلوبی از مقاومت (strenght)، سختی (stiffness)، قابلیت جذب انرژی (Energy Apsorption) و ظرفیت تحمل تغییر شکل‌های بزرگ (Deformation Ductility) باشد.

2-4- مروری بر تحقیقات انجام شده:

2-4-1- نیومارک و هال[12]

در این مطالعه بر اساس طیف‌های خطی و غیر خطی حاصل از مولفه‌های شمالی-جنوبی زلزله ال‌سنترو و رکوردهای دیگر، روش تخمین طیف غیر خطی از طیف خطی زلزله ارائه شده است و همچنین ضریب کاهش نیرو  ارائه شده است. نمودار این ضریب به صورت یک تابع وابسه به متغیرهای مستقل شکل‌پذیری و پریود سازه ارائه شده است. نمودار این ضریب کاهش در شکل (2-14) نشان داده شده است.

شکل (2-13) رابطه بین ضریب شکل‌پذیری و پریود سازه(نیومارک و هال)

شکل(2-14) طیف پاسخ شکل‌پذیری ثابت برای سیستم الاستوپلاستیک تحت زلزله ال سنترو[44]

نیومارک و هال روابطی را به دست آوردند که برای تخمین نسبت شکل‌پذیری برای سیستم‌های یک درجه آزادی SDOF[13] الاستوپلاستیک به کار می‌رود.

برای فرکانس بالای Hz 33                              (2-7)

برای فرکانس‌های Hz2 تا Hz8                        (2-8)

2-4-2- لایی و بیگس[14]:

بر اساس متوسط طیف غیر خطی که برای20 زلزله‌ی مصنوعی و ساخته شده که طیف خطی آن‌ها با طیف خطی طراحی نیومارک و هال مطابقت دارد، طیف غیر خطی طراحی پیشنهاد شده است. تحلیل برای50 پریود طبیعی سیستم که فاصله مساوی بین 1/0 ثانیه تا10 ثانیه در مقیاس لگاریتمی داشته‌اند و برای درصد میرایی مختلف و 4 نسبت شکل‌پذیری مختلف انجام شده است، مدل تحلیل الاستوپلاستیک بوده است و ضریب کاهش مقاومت به دست آمده به صورت فرمول زیر خلاصه می‌شود.

(2-9)

مقادیر  به شکل‌پذیری و محدودۀ پریودی مختلف بستگی دارد که مقادیر آن در جدول ارائه شده در مرجع[3] قابل مشاهده می‌باشد.

2-4-3- ریدل و نیومارک:[15]

بر اساس تحقیق آماری طیف‌های غیر خطی که برای سیستم الاستوپلاستیک با مقادیر میرایی 2% و 5% و 10% و برای سیستم دو خطی با سختی کاهش یافته و یا میرایی 5% و شکل‌پذیری بین 1 تا 10 یک دسته ضرایب کاهش نیرو گسترش یافته (نسبت به مطالعه قبل این تحقیق) به دست آمده است. این مطالعه اولین مطالعه‌ای است که از 10 نگاشت مختلف که در سنگ و آبرفت برداشته شده است استفاده می‌کند. ضریب کاهش نیرو مانند مطالعه قبل نیومارک به صورت تابعی از متغیرهای مستقل میرایی شکل‌پذیری و پریود ارائه شده است. در شکل(2-17) رابطه‌های به دست آمده برای میرایی 5% و برای شکل‌پذیری‌های مختلف نشان داده شده است.

شکل (2-15) نمودار بدست آمده از تحقیقات ریدل و نیومارک[4]

2-4-4- القادامسی و محرز[16]:

اولین مطالعه‌ای که اثر خاک را روی ضریب کاهش نیرو در نظر گرفته است توسط این محققین انجام شده است. در این مطالعه طیف غیر خطی برای سیستم‌های یک درجه آزادی با رفتار الاستوپلاستیک و تحت اثر 50 مولفه افقی شتاب ثبت شده در آبرفت و 26 مولفه افقی زلزله ثبت شده در سنگ محاسبه شده است. نتیجه این تحقیق نشان داده است که ضریب کاهش نیرو به شرایط خاک محل بستگی چندانی ندارد. [5]

[1] – Hysteresis

[2] – Reduction Factor

[3] – National Earthquake Hazards Reduction Program

[4] – Freeman

[5] – Unit Shap factor Analysis

[6] – Strength Factor

[7] – Increasing Resistance

[8] – pounding

[9] – Redundancy Factor

[10]- Moses

[11]- Damping Factor

[12] – Newmark & Hall

[13] – Single Degree of Freedom

[14] – Lai & Bigys

[15] – Riddel & Newmark

[16] – Elghadamsi & Mohras

تحقق شرایط خاص در زنای به عنف و اکراه

در این بخش آرایی مطرح می گردد که در آنها شرایط خاصی عارض شده وخصوص این شرایط در مواردی به اثبات از طریق علم کمک نموده و در مواردی نیز موجب انتفای مبانی علم متعارف در آرای اصراری و همچنین شعب دیوانعالی کشور شده است .

گفتار اول : باردار شدن زن بی شوهر و سقوط علم قاضی

صرف باردار شدن زن بی شوهر موجب ثبوت حد نیست ؛ آیت الله خوئی در کتاب مبانی تکمله المنهاج مقرر می دارند :« شاید در مواردی که می گویند زن بدون شوهر باردار شود دلالتی بر این دارد که قاضی نمی تواند به علم خود حد را جاری کند » (سعید ، 1391 ، 32) . به نظر می رسد ایشان استدلال صحیحی کرده اند .

1- شرح پرونده

آقای عباس (23ساله) به اتهام زنای به عنف با برادر زاده اش دوشیزه مهری (13 ساله) و شرب خمر ، با اعلام شکایت از سوی برادرش تحت تعقیب قرار گرفته است . پدر مجنی علیها اعلام داشته است که : «مهری ، دخترم احساس تألم و ناراحتی و درد داشته که بعد از مراجعه به پزشک متوجه شدم او حامله است» . خانم مهری اظهار داشته است «عباس به خانه ما آمد ، خواهر کوچکم که بر کولم (پشتم) بود را برداشت و رفت داخل اطاق و او را کتک می زد که مرا به داخل اطاق بکشاند ؛ وقتی وارد شدم در را بست و به من تجاوز کرد و دو دست مرا با دستبند (گویا متهم مأمور بازداشت زندانیان بوده است) بست و این مسئله هفت ماه و نیم پیش اتفاق افتاد که عمویم با من این کار را انجام داد» . از متهم (عباس) تحقیق می شود و ایشان ضمن اقرار به زنا در حدود هفت ماه و نیم پیش می گوید : «قبل از من ، برادر دیگرم ، الیاس در خانه ایشان بود و او هم با وی زنا کرده است» . با تحقیق از آقای الیاس ، ایشان مسئله را به شدت تکذیب می نماید . گواهی پزشکی قانونی همراه با نظریه متخصص زنان و زایمان ضمن اعلام 34 هفته ای بودن حمل ، پرده بکارت مجنی علیها را از نوع حلقوی با قابلیت اتساع اعلام می کند و وجود رابطه ابوت بیان حمل و متهم را منتفی نمی داند . لازم به ذکر است که متهم (عباس) مسئله به عنف و اجبار بودن عمل را تکذیب می نماید. (اداره وحدت رویه دیوانعالی کشور ، 1387 ، جلد 6 ، 315)

شعبه 5 دادگاه عمومی چالوس در مورخ 22/1/78 چنین رأی صادر می نماید : «هر چند متهم منکر بزه در دادگاه شده ولی اقرار وی در مراحل تحقیقات مقدماتی نزد قاضی تحقیق و اظهارات زانیه مکرهه و اقرار متهم به داشتن دستبند فلزی در هنگام رفتن به منزل برادرش و نظریه پزشک بیمارستان ، در مجموع علم به بزهکاری متهم (عباس) حاصل می گردد و به استناد ماده 105 و بند الف و د ماده 82 ق.م.ا حکم به اعدام متهم از بابت زنای به عنف صادر می گردد» . (اداره وحدت رویه دیوانعالی کشور ، 1387، جلد 6 ، 317)

در این میان پدر شاکیه (برادر متهم) اعلام رضایت می نماید و از طرف دیگر با اعتراض متهم ، پرونده به شعبه 27 دیوانعالی کشور ارجاع می گردد و این شعبه طی دادنامه شماره 481 مورخ 10/7/78 عنوان می دارد که : «… به لحاظ این که در اصل دخول تردید وجود دارد و مجنی علیها نیز در اظهاراتش گفته « زنا کرد اما دقیقاً دخول نکرد» لذا صدور حکم به قتل متهم را مورد شبهه دانسته و ضمن نقض رأی …» .

شعبه 4 دادگاه عمومی چالوس نیز با عنایت به :

« شکایت شاکی و گزارش مرجع انتظامی و گواهی پزشکی قانونی و آزمایش گروه خونی فرزند که انطباق دارد با گروه خونی زانی و همچنین اقرار ضمنی متهم در مرحله دادرسی به این که ساعت 10 صبح به منزل برادرش رفته و احتمال انجام عمل زنای با محارم را دارد … بزهکاری وی را مسلم دانسته و متهم را حد قتل (اعدام) محکوم می نماید و در مورد اتهام آقای الیاس دایر بر رابطه نامشروع و زنای محض با محارم ، با توجه به انکار وی و اختلافی که با برادرش داشته ، با تمسک به اصل برائت ، برای به برائت وی صادر می نماید» .

با تجدید نظر خواهی مجدد متهم ، پرونده به شعبه 27 دیوان ارجاع می گردد و این شعبه طی دادنامه شماره 69 مورخ 15/4/79 با ذکر موارد ذیل ، موضوع را اصراری تشخیص می دهد .

«… در مجموع اظهارات مجنی علیها و متهمه به اینکه عباس در حال مستی بوده و از خود بی خود شده … و با توجه به اینکه مجنی علیها در محضر دادگاه می گوید «زنا کد ولی آن طور زنا نکرد که دخول صورت بگیرد» و با توجه به اینکه گواهی پزشکی قانونی ، دخول را تأیید ننموده است (کالمیل فی المکحله) و به احتمال قوی ، حمل از باب جذب منی از خارج ، تکون یافته است ، لذا زنای مستوجب حد قتل جداً مورد شک و تردید است … و صرف نظر از انکار متهم ، زمینه برای حصول علم از طریق متعارف فراهم نیست و مقتضی تدرأ الحدود باالشبهات سقوط حد است» .

پرونده با این کیفیت در هیأت عمومی اصراری[1] مطرح می گردد و منتهی به صدور رأی اصراری شماره 17 مورخ 12/7/79 می گردد ؛ «… با توجه به انکار متهم و عدم اقامه بینه و مفاد گواهی پزشکی قانونی در مورد ازاله نشدن پرده بکارت … و طبق ماده 71 ق.م.ا دادنامه صادره از شعبه 4 دادگاه عمومی چالوس نقض می گردد …». (اداره وحدت رویه دیوانعالی کشور ، 1387، جلد 6 ، 328)

2- تاثیر علم قاضی در رأی صادره

در این پرونده می بایست لحاظ گردد که پرده بکارت متهمه از نوع حلقوی و با قابلیت اتساع بوده است و ادعای اینکه ، در دخول تردید وجود دارد ، با توجه به اقرار متهم و اظهارات شاکیه و نهایتاً انتساب فرزند متولد شده به متهم ، قابل استماع نمی باشد . همان طور که می دانیم ، ثبوت زنا شرایط خاص خود را داشته و اثبات به عنف بودن عمل نیز دلایل خاص خود را می خواهد . گواهی پزشکی قانونی در مورد اینکه آیا امکان داشته عمل به عنف و اکراه صورت گرفته باشد ، اظهار نظر ننموده است ؛ این مسئله از آن جا ناشی می شود که شاکیه بعد از گذشت هفت ماه و نیم به پزشکی قانونی مراجعه نموده است و این مسئله به طور مستقیم در سقوط حد قتل مؤثر واقع شده است ؛ به لحاظ اینکه امکان احراز علم مبنی بر به عنف بودن عمل با توجه به گزارش پزشکی قانونی ، وجود داشته است ؛ و از طرف دیگر اصل زنا ثابت نشده است و در وقوع دخول تردید وجود دارد که با این اوصاف ، شعب و هیئت عمومی دیوان بدون توجه به اقرارهای متعدد متهم ، اقدام به نقض رأی نموده اند و علم حاصل شده برای قضات شعب بدوی را مفید نداسته اند ؛ در مجموع ، در صدد القای شبهه در ثبوت زنای به عنف بوده و جایگاهی برای علم قاضی قائل نشده اند .

 

گفتار دوم : وضعیت جسمی مجنی علیها و ثبوت زنای به عنف

تردید در اینکه آیا فرد متهم به ارتکاب زنا از به عنف بودن عمل نیز اطلاع داشته است، با توجه به اظهارات او مبنی بر شرح حالات و وضعیت جسمی مجنی علیها ، محرز می گردد. در این پرونده شناعت عمل متهمین آن قدر زیاد بوده که محلی برای قاعده درأ باقی نگذاشته است .

1- شرح پرونده

1- مرتضی( 21 ساله ، مجرد ) متهم به دو بار زنای به عنف نسبت به خانم نرگس (25 ساله) و قتل وی با جراحات متعدد چاقو و سوزاندن جسد مقتوله و نیز ارتکاب لواط به عنف نسبت به …

2- هادی(24 ساله ، متاهل) به اتهام دو بار تجاوز به عنف نسبت به خانم نرگس (25 ساله) و ارتکاب زنای محصنه …

3- محمد جواد (24 ساله) به اتهام راتکاب دو بار تجاوز به عنف نسبت به خانم نرگس و …

4- حسین . د ( 17 ساله) به اتهام دو بار تجاوز به عنف نسبت به خانم نرگس و …

5- مهدی (24ساله) به اتهام دو بار تجاوز به عنف نسبت به خانم نرگس و …

6- علی (22 ساله) به اتهام دو بار تجاوز به عنف نسبت به خانم نرگس

7- رضا (20 ساله) به اتهام یک بار تجاوز به عنف نسبت به خانم نرگس و…

8- غلامحسین.ن(23 ساله) به اتهام دو بار تجاوز به عنف نسبت به خانم نرگس و …

9- جواد . ز (25 ساله ) به اتهام یک بار تجاوز به عنف نسبت به خانم نرگس

10- حسین .ک (24 ساله) به اتهام یک بار تجاوز به عنف نسبت به خانم نرگس

تحت تعقیب قرار گرفته اند و قضیه بدین شرح است که : در پی کشف جسدی در ریل راه آهن تحقیقات آغاز شده و با اعلام نظر پزشکی قانونی ، مشخص می شود مقتوله بعد از تجاوز جنسی و جراحات متعدد کشته شده است و جسد وی را نیز به آتش کشیده اند . در تحقیقات بعدی مشخص می شود مقتوله خانم نرگس ، اهل افغانستان وساکن قم می باشد که توسط همسر (نامزد) و مادرش و فرزندش مورد شناسایی قرار گرفته است . ابتدا به خاطر اختلافاتی که با شوهرش داشته علیه شوهر مقتوله اقامه دعوی می شود و بی گناهی وی ثابت می گردد . برادر مقتوله اعلام می دارد چهار روز قبل از واقعه ، خواهرش در مورد انتقام گیری و تلفن های مشکوک سخن می گفته ؛ با پیگیری شماره ها ، آقای مجتبی (حسن) شاگرد لباس فروشی تحت تعقیب قرار گرفته و اظهار می دارد که :« مرحومه به او گفته ، یک روز از حرم می آمده که 4 نفر جوان او را ربوده و عقب ماشین پیکان خوابانده و به منزلی برده اند و 5 نفری به وی تجاوز نموده اند ؛ مرحومه قصد داشت از طریق دوستان دامادشان ، از متجاوزین انتقام بگیرد و این انتقام جویی نیز توسط یکی از افراد به نام مهدی صورت می گیرد . مهدی با طرحی از قبل ، آقای هادی را که از متجاوزین بوده شناسایی کرده و او را ربوده و از او انتقام می گیرد ، و متعاقباً آقای هادی همراه با دوستانش (همان 4 نفری که در کمین مقتوله نشسته و او را می ربایند ) و چند نفر دیگر در این مرتبه ( 10 نفری) همگی به عنف از قبل و دبر ، بعضی دو بار و یک بار به صورت فجیع به وی تجاوز می نمایند و بعد از تجاوز به عنف و سرقت طلاجات و پولها و لوازم او ، وی را به یک جای خلوت در بیابان و در زیر پل راه آهن برده ، و ابتدا مرتضی با ضربات چاقو او را به قتل رسانده و سپس با بنزین ، او را آتش زدند » . (اداره وحدت رویه دیوانعالی کشور ، 1390 ، جلد 14 ،563)

متهم هادی و همچنین مرتضی و مهدی دستگیر شده و در نزد پلیس آگاهی به تجاوز به عنف و قتل نرگس اقرار می کنند ؛ باقی متهمین نیز متعاقباً دستگیر و به ارتکاب زنای به عنف نسبت به مرحومه اقرار می نمایند ( در مرجع انتظامی) . متهم مرتضی اظهار داشته که :« در مرتبه اول من به همراه جواد .ز و هادی و حسین ، همگی به مرحومه تجاوز کرده و سپس او را رها کردیم ؛ حدود 15 روز بعد ، دوستان آن دختر ، هادی را مورد ضرب و جرح و تجاوز قرار داده اند و در مرتبه دوم که به مرحومه تجاوز کردیم از ترس اینکه شکایت نکند و دردسر ساز نشود ، او را در زیر یکی از پلها نگه داشتیم و همان جا ، هادی چاقویی را که در جیب داشت به من داد و گفت تمامش کن …» . متهم دیگر ، آقای علی در مرجع انتظامی اظهار نموده است که :« … نوبت من شد ، داخل اتاق رفتم و چون بار اولم بود می خواستم چنین کاری را انجام دهم و خجالت می کشیدم ، علیرغم میل باطنی ام او را به قفا خواباندم و با وی به صورت تفخیذی عمل را انجام دادم ، نمی دانم داخل شد یا نه … آن خانم با رضایت کامل این کار را انجام داد و هیچگونه زورگیری ندیدم » و در اظهارات بعدی خود اعلام داشته :« من اولین باری بود که زن … می دیدم و کم مانده بود خودم را خراب کنم متوجه نشدم که داخل شد یا نه » . متهم رضا نیز اعلام داشته :« دختر داخل اتاق بود ، دمر خوابیده بود و روی کتف او زخم شده بود … دختر فقط به من گفت مرا نزنید » . در جلسه رسیدگی شعبه 8 دادگاه کیفری استان قم که در مورخ 26/8/86 برگزار گردیده کلیه متهمین از جمله مرتضی منکر ارتکاب زنا شده اند و جواد .ز و حسین .د نیز منکر دخول شده اند . و در نهایت این شعبه طی دادنامه شماره 701 و 702 مورخ 30/8/86 مقرر می دارد که :

« … موضوع تجاوز به عنف متهمین و ارتکاب لواط با توجه به گزارش مرجع انتظامی ، تحقیقات انجام شده ، اقرار و اعتراف متهمین نزد بازپرس و اظهارات تلویحی بعضی از متهمین در جلسه تحقیق و آخرین جلسه دادگاه ، گواهی پزشکی قانونی ، گزارش کشف جسد … به استناد مواد 105 و 120 ق.م.ا … عملاً برای تمامی اعضای این دادگاه محرز است و به استناد بند د ماده 82 و بند الف ماده 83 و ماده 110 ق.م.ا و … به شرح ذیل مجازات تعیین می گردد : 1- مرتضی به قصاص نفس … و حکم بر قتل نفس بابت زنای به عنف اعلام می گردد 2- هادی به قتل نفس بابت زنای به عنف و زنای محصن 3- جواد .ز و حسین .د و علی و غلامحسین و جواد .ظ محکوم به قتل نفس بابت زنای به عنف 4- مهدی به دو بار قتل نفس بابت تجاوز به عنف به خانم نرگس ». (اداره وحدت رویه دیوانعالی کشور ، 1390 ، جلد 14 ، 575)

با اعتراض کلیه متهمین و وکلای ایشان پرونده به شعبه 33 دیوانعالی کشور ارسال می گردد و این در مورخ 11/10/86 به شرح ذیل اعلام نظر می دارد :

« …. با امعان نظر در محتویات پرونده و با توجه به اقرار صریح در مراحل تحقیق انتظامی و بازپرسی ، 5 نفر از متهمین 1- مرتضی 2- هادی 3- جواد.ظ 4- حسین .د 5- مهدی ؛ به ارتکاب دو بار تجاوز به عنف نسبت به خانم نرگس و تشریح ماوقع … محکومیت مرتضی به قصاص نفس و دوبار قتل به جهت زنای به عنف و محکومیت هر یک از 4 متهم دیگر به دو بار قتل از جهت زنای به عنف و … ، اشکال اساسی از جهت رعایت اصول و قواعد دادرسی ندارد و اعتراض وکلای ایشان هم در خور نقض رأی صادره نیست ؛ لذا به استناد بند الف ماده 265 ق.آد.ک رأی معترض علیه در مورد نامبردگان ابرام می گردد … ولی در مورد 5 متهم دیگر که در مراحل مختلف در مورد وضعیت خودشان و مرحومه نرگس ، در تحقق زنای به عنف جای تامل و شبهه به نظر می رسد و با لحاظ قاعده درأ امکان ابرام دادنامه تجدیدنظر خواسته وجود ندارد ؛ لذا اعتراض در مورد محکومیت علی ، رضا ، غلامحسین ، جواد.ز به قتل نفس وارد است و رأی صادره در این قسمت نقض و رسیدگی به شعبه هم عرض ، ارجاع می گردد. بدیهی است با اجرای حکم محکوم علیهم از باب تجاوز و … اجرای حکم قصاص نفس مرتضی و لزوم پرداختن نصف دیه کامله به او موضوعاً منتفی خواهد شد». ( اداره وحدت رویه دیوانعالی کشور ، 1390 ، جلد 14 ، 57)

حکم اعدام در تاریخ 20/3/87 نسبت به متهمین ردیف اول تا پنجم اجرا گردیده است . شعبه 1 دادگاه عمومی استان قم تشکیل جلسه داده و در این جلسه کلیه متهمین منکر زنای به عنف شده اند . در نهایت نیز دادگاه طی دادنامه شماره 870 مورخ 13/5/87 با بررسی مجموع اظهارات متهمین و اینکه کلیه متهمین در مراحل اولیه تحقیق همه جریان جنایت را به طور واضح بیان کرده اند و نه تنها تناقض در اظهاراتشان وجود ندارد ، بلکه مؤید یکدیگر است و انکار بعدی آنها به لحاظ مضی زمان و همنشینی با زندانیان می باشد ؛ کما اینکه در جلسه مورخ 20/3/87 به طور کلی منکر شناسایی مقتوله می شوند و اقاریر خود را ناشی از «زیر کتک بودن» بیان می کنند که دلیلی هم بر این امر ابراز نداشته اند و بحث دیکته شدن شرح ما وقع توسط مامورین ، با توجه به وضوح اظهارات و اینکه هر کدام عملکرد خود را به طور مجزا بازگو کرده است در نتیجه دفاعیاتشان و انکار انها متنفی می باشد؛ لیکن متهم ردیف 6 آقای علی که اعترافات صریح خود را بیان داشته و افرادی نیز که با وی بوده اند اظهارات ایشان را تأیید نموده و متهم خود را فردی خجالتی قلمداد نموده و طبق اقرار ، هم در مرحله اول و هم در مرحله دوم با نرگس زنا کرده است … همه اقاریر متهمین مؤید این امر است که واقف بوده اند که خانم نرگس به این عمل (زنا) راضی نیست و با میل و رغبت به محل وقوع جنایت نیامده بلکه به زور و تهدید و ضرب و شتم به محل آورده شده و همگی به عنف به وی تجاوز نموده اند … بیان حالات مجنی علیها در حین ارتکاب زنا از زبان خود متهمین واضح ترین دلیل و مدرکی است که نشان می دهد این عمل توام با ایراد ضرب و جرح و تهدید و النهایه به عنف انجام گرفته … اثبات بزه زنای به عنف برای تمامی اعضای این دادگاه محرز است … لذا هر یک از متهمین را به جهت ارتکاب زنای به عنف به اعدام محکوم می نماید » .

با تجدید نظر خواهی مجدد متهمین پرونده به شعبه 33 دیوانعالی کشور ارسال و این شعبه طی دادنامه شماره ………… در مورخ 8/11/87 با نقض رأی صادره ، موضوع را اصراری تشخیص می دهد . پرونده در هیئت عمومی اصراری دیوانعالی کشور طرح و منجر به صدور رأی اصراری[2] شماره 17 مورخ 8/11/87 می گردد :

« …. اعتراضات آقایان رضا ، غلامحسین ، جواد.ز و حسین نسبت به دادنامه شعبه اول دادگاه کیفری استان وارد نیست ؛ زیرا با توجه به اظهارات آقای رضا در … و سه نفر دیگر … مبنی بر برهنگی مجنی علیها در محل وقوع جنایت و التماس وی برای جلوگیری از ضرب و شتم و بی اعتنایی متهمان به وضع دلخراش مشارالیها و ارتکاب زنا با وی در وضعیت موصوف و عدم تعارض 2- تاثیر علم قاضی در رأی صادره آنان با یکدیگر ، نظریه پزشک معاینه جسد مجنی علیها ، اظهارات محکومان معدوم در مورد تجدیدنظر خواهان ، رأی صادره در مورد 4 نفر نامبرده به نظر اکثریت تأیید می گردد … اما در مورد محکوم علیه تجدید نظر خواه آقای علی نظر به اینکه ارتکاب زنای به عنف با مجنی علیها توسط او ، با توجه به محتویات پرونده و مدافعات نامبرده و اظهارات متهمان همراه وی محرز نیست ؛ لذا رأی در این قسمت نقض و به شعبه دیگر دادگاه کیفری استان قم ارجاع می گردد . بدیهی است این امر مانع اجرای حکم درباره محکومانی که در مورد آنها حکم صادر شده وتأیید گردیده ، نخواهد بود » .

2- تاثیر علم قاضی در رأی صادره

آیا برای نقض علم ، علم لازم است یا شبهه حد را ساقط می کند ؟

بی شک ، مشهورترین قاعده درباب حدود که به تعزیرات و سایر مجاز ها تسری یافته ، قاعده درأ است . این قاعده مورد قبول فرقه های مسلمان بوده و به آن عمل کرده اند . درأ به معنای دفع کردن و ساقط کردن و منظور از حدود در این قاعده ، مجازات حدی است نه جرم حدی ؛ شبهه نیز به معنی التباس و پوشیدگی آمده است . مستندات این قاعده شامل روایات و اجماع می باشد . شهید اول شبهه را اماره ای می داند که موجب گمان به حلیت عمل شده ، ولی ، شهید ثانی ، وهم به حلیت عمل را هم شبهه می داند و علت آن را عمومیت حدیث قاعده درأ عنوان می کند (حاجی ده آبادی ، 1387 ، 55) . فقهای اهل سنت ، شبهات را به شکل عام شامل هر نوع عامل و انگیزه تردید برانگیز در اجرا حدود دانسته اند و آن را به مراحل اثبات جرم و خصوصیات و حالات متهم تعمیم داده اند ؛ در حالی که در فقه امامیه عمدتاً شبهات به موارد جهل به حکم اختصاص یافته است . نفی حد در موارد جهل به دو صورت بیان شده است ، نخست به عنوان معذور بودن جاهل و دوم معذور بودن به دلیل شبهه بودن امر بر متهم (عمید زنجانی ، 1386 ، 248) .

به هر حال قاعده درأ مورد عمل همه فرقه های اسلامی بوده و در قانون مجازات اسلامی هر چند به صراحت از آن یاد نشده اما در بسیاری از آراء دادگاه ها ، قاعده مذکور طنین انداز شده است و جای خالی این قاعده با ذکر مواد 119 و 120 در لایحه اصلاحی قانون مجازات اسلامی دیگر احساس نمی شود . (ماده 120 «در جرایم مستوجب حد به جز … به صرف وجود شبهه یا تردید و بدون نیاز به تحصیل دلیل حسب مورد جرم یا شرط مذکور ثابت نخواهد بود») .

اما سؤالی که در این بحث مطرح می شود که بی ارتباط با علم قاضی نیز نمی باشد بحث این است که شبهه نزد چه کسی باعث سقوط حد می گردد ؟ قاضی یا متهم ؛ برخی عقیده دارند «عروض شبهه در خصوص شخص متهم است نه قاضی و حاکم (ده آبادی ، 1387 ، 614) و در واقع عروض شبهه نزد متهم را محل اعمال قاعده درأ می دانند . در مقابل ، عده ای دیگر با استناد به روایات و همچنین با عنایت به اینکه مخاطب قاعده درأ قضات هستند ، قائل به آن هستند که شبهه ای که نزد قاضی ایجاد می شود باعث سقوط حد می شود [3].(حاجی ده آبادی ،1387 ،90) بنا به نظر عده ای ، حال قاضی از دو جهت خارج نیست ، یا شبه دارد یا ندارد ، اگر شبهه ندارد ، حد باید اجرا شود و اگر شبهه دارد دو حالت متصور است : 1- جرم حدی شرعاً ثابت شده است . 2- جرم حدی شرعاً ثابت نشده است ؛ در صورت اول ناگزیر از اجرای حد است که این اجرا به دلیل ثبوت جرم توسط ادله شرعی دیگر است ، و در شکل دوم ، حد اجرا نمی شود ؛ بنابراین ثابت می گردد که ملاک عروض شبهه متهم است و قاضی با وجود علم به موضوع نمی تواند حد را ثابت بداند . این نظر با فرض وجود علم قاضی در ادله اثبات جرم زنا قابل ایراد است ، علم قاضی فلسفه کشف نشدن جرم زنا را تغییر داده است و مقام تحقیق (در موارد خاص) و قضات بنا به استدلال و استنباط خود از دلایل پرونده حتی گاهی به تحصیل دلیل نیز دست می زنند و قاضی در مواردی حکم به برائت متهم یا جریان قاعده درأ در مورد متهم می دهد که دلایل تحصیل شده موجود در پرونده ، کافی برای ثبوت حد نباشد ؛ اما نظریه سوم مقرر می دارد که شبهه اعم از اینکه برای قاضی حاصل شود یا برای متهم ، باعث ثبوت حد می شود (جواهرالکلام ، جلد41 ، 494 و همچنین محقق داماد در قواعد فقه بخش جزایی 74 -75 )از دلایل این گروه اطلاق ادرئوا الحدود است و این شبهه ممکن است نزد قاضی باشد و یا نزد متهم و حتی بیان می دارند که گاهی ورود شبهه نزد متهم با عروض شبهه نزد قاضی ملازمه پیدا می کند ؛ یعنی هر جا که قاضی یقین به کذب متهم ندارد اگر شبهه بر متهم عارض شود این امر با عروض شبهه نزد حاکم ملازمه می یابد ؛ در نتیجه چون «الشبهات جمع محلی به «ال» است و در اصول فقه بیان شده که چنین جمعی افاده عموم می کند ، بنابراین هر شبهه ای اعم از شبهه قاضی و متهم باعث سقوط مجازات می شود(حاجی ده آبادی ، 1387 ، 91-92) این قول از اتقان بهتری برخوردار است و با فلسفه حدود همراه بوده و مورد پذیرش واقع می شود . (به هر حال قاعده درأ ، قاعده ای است که در بسیاری از آراء دادگاه ها به آن استناد می شود و ارائه 2- تاثیر علم قاضی در رأی صادرهی پیرامون آن لازم می آمد.)

در پرونده مطروحه استفاده خوبی از قاعده درأ به عمل نیامده است ، زیرا قاعده درأ صرفاً خواستار احتیاط بیشتری در حدود است و هرگز نخواسته است وسواس که امری مذموم و گاهی حرام است را ترویج دهد . و در نتیجه شعبه 33 دیوانعالی کشور نمی بایست با وجود مستندات بین اقدام به نقض رأی می نمود که با ترویج چنین نگرشی ، استناد به علم قاضی منتفی می گردد .

در مجموع می توان گفت برای نقض علم ، علم لازم نیست و بلکه شبهه داره ، حد را ساقط می کند و آراء اصراری شماره 6 مورخ 1/4/78 و 56 مورخ 11/7/68 و نظریه شماره 2589/7 اداره حقوقی مورخ 16/4/77 نیز مؤید این مطلب است .

[1]- از حاضران ، تعداد 29 نفر رأی شعبه 27 دیوانعالی کشور و 16 نفر رأی شعبه 4 دادگاه عمومی چالوس را تأیید می نمایند . دادستان کل کشور نیز معتقد است با وجود انکار متهم جایی برای حصول علم نیست .

[2]- از اعضای حاضر در جلسه 7 نفر رأی شعبه 33 دیوان را تایید نموده و 32 نفر رأی شعبه اول دادگاه کیفری استان قم را تایید کرده اند . دادستان کل کشور نیز به لحاظ همان دلایلی که علیه 5 نفر متهم اول وجود داشته ف با نظر شعبه اول دادگاه کیفری استان موافق بوده است .

[3] – آیت الله مکارم شیرازی و صافی گلپایگانی از قائلین به این نظر هستند . (حاجی ده آبادی ،1387 ،90)

4-3-2-3- عدم امکان انجام کار به جهت تلف محل اجاره

4-3-2- اختلاف در انفساخ قرارداد به جهت تعذر عمل

یکی از شرایط انعقاد عقد، قدرت بر تسلیم موضوع معامله است. این شرط در عقد اجاره‌ی اشخاص به صورت امکان اجرای تعهد و انجام کار تبلور می‌یابد. منظور از امکان اجرای تعهد، امکان آن با مباشرت شخص متعهد نیست بلکه امکان اجرای تعهد به طور مطلق با مباشرت متعهد یا دخالت شخص یا اشخاص دیگر است.[1]

اما گاهی بعد از این که عقد در کمال صحت منعقد می‌شود، اجرای تعهد با موانعی برخورد می‌کند که غیرممکن می‌گردد. اما ممکن است غیر ممکن شدن اجرای تعهد مورد قبول مستأجر واقع نشود و اجرای تعهد را مطالبه نماید. در صورت بروز چنین اختلافاتی تکلیف چیست؟

از آن جا که طرفین عقد در وقوع قرارداد اتفاق دارند و اجیر با بیان غیر ممکن شدن تعهد به طور ضمنی بر وجود تعهد معترف است، برای رهایی یافتن از مسئولیت ناشی از عدم انجام تعهد یا تأخیرآن، بار دلیل حدوث مانع را باید به دوش کشد. ادعای اجیر (حدوث مانع) خلاف اصل است بنابراین اگر اجیر نتواند آن را اثبات نماید باید خسارات ناشی از عدم انجام تعهد یا تأخیر آن را به مستأجر بپردازد.[2]

مواردی که باعث تعذّر اجیر از انجام کار می‌شود و می‌تواند در اثبات ادعای اجیر موثر باشد به شرح زیر مورد بررسی قرار می‌گیرد.

 

4-3-2-1- عدم امکان مادی انجام کار (تعذر ذاتی موضوع عمل)

هر گاه اجیر ثابت نماید که بعد از انعقاد عقد اجاره و قبل از انجام کار قدرت بر انجام کار مورد تعهد را از دست داده است، مثل این که به واسطه­ی بیماری نتواند کار مورد تعهد را که به قید مباشرت بوده است در مدت مقرر انجام دهد و یا ثابت شود، محل عقد که روی آن کار می‌شود قابلیت انجام کار را ندارد مثل آشکار شدن عدم قابلیت زمین برای حفر چاه. در چنین مواردی مشهور است که عقد اجاره به دلیل انکشاف عدم مقدوریت و مملوکیت عملی که متعلق اجاره است، منفسخ می‌گردد.[3]

اما زمانی که عقد اجاره در اثناء مدت انجام کار، غیر ممکن شود مثل این که شخصی  اجیر شود تا چاهی را به مقدار معینی بکند و اجیر پس ازکندن مقداری از چاه، از کندن بقیه­ی آن متعذرگردد مثل این‌که حین کندن به صخره‌ای برخورد کند که سوراخ کردن آن ممکن نباشد یا قبل از این که مقدار معین را بکند چاه به آب برسد، عقد اجاره، نسبت به باقیمانده‌ی کار به جهت تعذر معقودٌ علیه منفسخ می‌شود ولی در مقداری که کنده عقد صحیح است.[4]

 

4-3-2-2- عدم امکان قانونی و شرعی انجام کار

ممنوعیت قانونی انجام کار مورد تعهد، گاهی وابسته به ذات عمل مورد تعهد است به طور مثال طبیب برای کشیدن دندان، اجیر شود ولی قبل از کشیدن دندان درد آن از بین برود به گونه‌ای که دیگر کشیدن دندان حرام باشد. گـاهی نیز ممنوعیت مرتبط با اوصـاف و عوارض عمل می­باشد، به طور مثال، زنی برای جارو کردن مسجد در مدت مقرر و به نحو مباشرت اجیر شود ولیکن بعد از آن حائض گردد. در هر صورت انجام عمل غیر قابل اجرا و ناممکن است و اگر اجیر غیر قابل اجرا بودن عمل را اثبات نماید، از کلمات فقها، انفساخ اجاره استفاده می‌شود[5] و حتی برخی[6] با تصریح به انفساخ اجاره‌ی زن حائض، مباح نبودن عمل (جارو کشیدن زن حائض به مسجد) را موجب فقدان قدرت بر تسلیم و یا عدم مملوکیت منفعت و یا غیر آن . . . می‌دانند.[7] هر چندکه در مورد مسأله­ زوال درد قبل از کشیدن دندان، اکثر فقها به خاطر عدم اباحه­ی منفعت و تعذّر تسلیم قائل به بطلان اجاره شده‌اند.[8]

 

4-3-2-3- عدم امکان انجام کار به جهت تلف محل اجاره

هرگاه مورد و محل انجام کار، قبل از این که روی آن کاری انجام شود و یا در اثناء کار از بین برود، در صوتی که تلف کننده، خود مستأجر باشد، تلف وی به منزله‌ی قبض و استیفاء منفعت محسوب می­شود. اما اگر اجیر یا فرد ثالثی آن را تلف کند اجاره باطل می‌شود و بر حسب این‌که تلف قبل از انجام کار بوده یا در اثناء آن، اجرت کلاً یا بعضاً به مستأجر برمی‌گردد.[9]

برخی از فقها در پیروی از نظر مذکور آورده‌اند که ثالث با اتلافش، موضوع عمل را از بین برده و باعث شده‌است که تعذر از انجام عمل در خارج محقق گردد. بنابراین اگر وی با تلف کردن موضوع عمل، فرصت انجام کار را از اجیر گرفته باشد امکان دارد که وی را ضامن قیمت فرصت انجام کار بدانیم (ثالث ضامن اجرت‌المثل اجیر بر فرض انجام کار است) ولی از آن جایی که خودِ عمل را تلف نکرده ‌است ضامن تلف عمل نخواهد بود.[10]

همچنین اگر متعلق اجاره، عمل شخصی باشد و ثالثی مانع انجام کار اجیر شود مثل این که اجیر را حبس نماید و فرصت انجام کار به جهت موقت بودن عمل و بدون اختیار اجیر فوت شود، کشف می‌شود که اجیر قدرت بر انجام کار نداشته‌است و به جهت تعذر عمل، قرارداد اجاره باطل می‌شود[11].

 

 4-3-2-4- عدم امکان انجام کار به جهت ترک کار

قبلاً در بحث اختلاف در انجام کار متذکر شدیم که هرگاه اجیر از انجام کاری که مقید به زمان معینی است، به هر دلیلی قصور نماید به طوری که انجام عمل در خارج از آن وقت، خواست مستأجر نبوده و برای وی نفعی نداشته‌باشد (عقد اجاره به نحو وحدت مطلوب باشد) قرارداد اجاره منفسخ می‌گردد.[12]

عدم امکان اجرای تعهد و انجام کار و پیدایش مانع پس از قرارداد، خواه به خاطر ممنوعیت ذاتی و یا شرعی انجام عمل باشد و یا این که از تلف محل انجام کار و یا گذشتن زمان انجام کار نشأت گرفته باشد، باعث انفساخ قرارداد می‌شود و اجیر وظیفه دارد در تمام مواردی که تعذر از انجام عمل پیدا کرده، وجود عامل بازدارنده را اثبات نماید تا از مسئولیت ناشی از عدم انجام تعهد یا تأخیر آن رهایی یابد وگرنه طبق مواد 227 و 229 قانون مدنی ضامن می‌باشند.

بنابراین با بروز حادثه­ی خارجی و احترازناپذیری که مانع اجرای قرارداد می‌شود تعهد مستأجر نیز در مقابل اجیر از بین می‌رود.[13]

البته یادآوری این نکته ضروری است که معاف شدن مستأجر از پرداخت اجرت، ویژه­ی مقاطعه‌کاری است. در مورد قرارداد کار، چون کارگر به دستور و فرمان کارفرما انجام وظیفه می‌کند و فراهم‌آوردن لوازم و محیط سالم برای کار به عهده­ کارفرماست، از بین رفتن کالایی‌که باید کار بر روی آن انجام شود و تعطیلی کارگاه، کارفرما را از پرداخت مزد معاف نمی‌کند.

چنان‌که تبصره‌ی ماده‌ی50 قـانـون کـار در مورد تعطیل کـارگـاه به علت احتمـال خطـر مقـرر می­دارد: «کـارفرمـا مکلف است مزد کـارگـران خود را که مستقیماً یا به طور غیر مستقیم بی­کـار می‌شوند در ایام تعطیل فوق بپردازد.»[14]

 

 4-4- اختلاف در بطلان عقد اجاره

نتیجه­ی طبیعی تخلف از شرایطی که برای انعقاد و اعتبار قرارداد معین شده این است که آنچه رخ می‌دهد از نفوذ حقوقی بی‌بهره بماند و اثری از خود برجای نگذارد.

بنابراین هرگاه یکی از طرفین عقد اجاره، با ادعای بطلان عقد از انجام تعهدات خود شانه خالی کند و یا پس از انجام کار، به استناد فساد عقد اجاره، عوضی را که داده مطالبه نماید تکلیف چیست؟ چگونگی حل اختلاف در مسأله، سابقاً در اختلاف اجیر و مستأجر در صحت و بطلان قرارداد، بیان شد. صرف نظر از نتایجی که در بحث قلمرو اجرای اصل صحت به دست آمد، به طور کلی می‌توان گفت: اختلاف در مسأله  از باب مدعی و منکر بوده و مطابق اصل صحت، مدعی بطلان باید آن را اثبات نماید وگرنه اصل صحت در مسأله جاری و قول طرف مقابلِ وی مقدم می‌شود. اما اگر ادعای مدعی ثابت شود تکلیف چیست؟ در پاسخ به این سوال، بحث در دو محور یعنی سبب بطلان و آثار بطلان مورد بررسی قرار می‌گیرد.

 

4-4-1- سبب بطلان

بطلان عقد، نتیجه‌ی فساد در ارکان اصلی آن یا برخورد مفاد آن با مصالح اجتماعی است. بنابراین فقدان یکی از شرایط اساسی برای صحت معامله، مذکور در ماده‌ی 190 ق.م[15]، در حین عقد موجب بی اثر شدن عقد از آغاز عقد می‌گردد هر چند که طرفین یا یکی از آن‌ها جاهل به امر باشند و بطلان مدت‌ها پس از عقد اعلام شود. زیرا طبق مستفاد از ماده‌ی 365 ق.م در مورد بیع،[16] اجاره‌ی فاسد اثری در تملک ندارد و معلوم می‌شود منفعت به مستأجر و اجرت به اجیر منتقل نشده است.[17] در تکمیل شرایط اساسی مذکور در ماده‌ی 190 ق.م باید گفت که در اجاره­ی اعمال، علاوه بر معین بودن موضوع عمل، قدرت بر انجام عمل، وجود موضوع عمل، مالیت و مملوکیت عمل، اباحه‌ی عمل و معلومیت عمل نیز لازم است.

آنچه گفته شد مربوط به فقدان شرایط معتبر در عقد در حین انعقاد عقد بود اما فقدان این شروط در اثناء عقد یعنی پس از تشکیل قرارداد، موجب انکشاف بطلان نسبت به بعضی از متعلق عقد اجاره، و در نتیجه، موجب بطلان عقد اجاره نسبت به آن بخش از منفعت می‌گردد که ما از آن به انفساخ یاد کردیم.

 

 4-4-2- اثر بطلان در اجاره­ی اعمال

اگر اجاره در اثر نداشتن یکی از شرایط معتبر در عقد باطل اعلام شود مفاد حکم این است که هیچ پیمانی از آغاز واقع نشده‌است و رابطه­ دو طرف، تنها صورت اجاره را داشته است به همین جهت اگر بطلان اجاره قبل از انجام کار آشکار گردد اجیر مستحق چیزی نخواهد بود همچنان که انجام دادن کار بر او واجب نیست و اگر از قبل چیزی به عنوان اجرت از مستأجر گرفته‌باشد باید آن را پس دهد.

اما اگر بعد از انجام کار یا دراثناء آن، بطلان اجاره آشکار گردد، مستأجر چه وظایفی در قبال کار انجام شده­ی اجیر دارد، آیا ضامن اجرت‌المثل کار اجیر است؟ و همچنین اگر کالایی که اجیر روی آن کار می‌کرد، در اجاره‌ی فاسد تلف شود، آیا اجیر ضامن تلف است یا نه؟ سؤالات مذکور در ذیل مورد بررسی قرار می‌گیرد.

 

الف) ضمان کار اجیر

هرگاه اجیر با جهل به بطلان قرارداد اجاره، مشغول انجام کار شود و سپس بطلان قرارداد آشکار گردد به خاطر قاعده‌ی احترام و اتلاف و ید، اجیر مستحق اجرت‌المثل می‌شود.[18]

اما اگر اجیر با علم به بطلان قرارداد اجاره، مشغول به کار شود، برخی گفته‌اند که کار کردن اجیر با علم به بطلان، ظهور در تبرّعی بودن عملش دارد و از این رو مستحق اجرت‌المثل کارش نخواهد بود و اگر اجرت‌المسمی یا عوض آن را گرفته‌باشد واجب است به مستأجر بازگرداند.[19] بسیاری از فقها در مخالفت با قول مذکور، استدلال کرده‌اند که اقدام اجیر به انجام عمل، هتک حرمت عملش به حساب نمی‌آید بلکه کاری‌که از وی صادر شده به مقتضای طلب مستأجر و در مقام وفا به اجاره بوده است[20] و علم او به فساد اجاره موجب نمی‌شود که اقدام وی را مجانی فرض کنیم.[21] نتیجه این‌که اجیر اقدام به انجام کار نکرده‌است مگر با ضمان.

در صورتی‌که بطلان قرارداد به جهت شرط عدم اجرت باشد[22] و با این حال اجیر با آگاهی از این بطلان اقدام به انجام عمل نماید، بنابر قولی که منسوب به شهید اول است، اجیر مستحق اجرت‌المثل نخواهد بود. شهید ثانی و محقق ثانی و عده‌ی زیادی از متأخرین[23] با پیروی از این قول، بیان داشته‌اند که کار کردن اجیر در حقیقت نه از باب اجاره و نه از باب معاوضه است بلکه از ابتدای امر، با الغای احترام کارش، اقدام به انجام کار مجانی کرده‌است و سیره­ی عقلا نیز بر این امر دلالت دارد و فرض مسأله بارزترین مصداق قاعده‌ی “ما لا یضمن بصحیحه لایضمن بفاسده” می‌باشد زیرا اگر این قرارداد صحیح بود مستأجر ضامن اجرت اجیر نبود پس در فرض فساد قرارداد نیز چنین خواهد بود.[24]

اما قول دیگر،[25] به دلیل وجود سبب ضمان یعنی وجود امر و طلب معاملیِ مستأجر و استیفاء از کار اجیر، مستأجر را ضامن اجرت‌المثل عمل اجیر می‌داند.

 

ب) عدم ضمان نسبت به شیئ موضوع عمل

قبلاً گفته شد که براساس قول مشهور، کالایی که به دست اجیر سپرده می‌شود تا روی آن کار انجام دهد، در دست وی امانت است و امین هم ضامن تلف یا نقصان مال مورد امانت نمی‌باشد مگر این‌که در حفظ آن تعدی و یا تفریط کرده‌باشد.[26] در اجاره­ی فاسد هم حکم به همین منوال است.[27]

اما اگر در قرارداد اجاره، شرط ضمان برای اجیر شده باشد مشهور این است که این شرط صحیح است. بنابراین اجیر حتی بدون تعدی و تفریط نیز ضامن خواهد بود[28]. حال اگر کالای متعلق به مستأجر بدون تعدی و تفریط اجیر تلف شود و از طرف دیگر فاسد بودن قرارداد نیز آشکار گردد آیا فساد عقد، شامل شرط نیز می شود یا نه؟ از ظاهر بیانات عده‌ای از محققان برمی‌آید که شرط ضمان در عقد فاسد نافذ نیست زیرا شرط در ضمن عقد فاسد مانند شرط ابتدایی می‌باشد که دلیلی بر نفوذ آن وجود ندارد.[29] مگر این‌که گفته شود، ضمان منحصر در شرط نیست بلکه در صورتی که شخص، به حکم اشتراط – هر چند ضمن عقد فاسد – مأذون در تلف نباشد، قاعده­ی ضمان ید ثابت می‌گردد. همچنین با بهره گرفتن از قاعده «ما یضمن بصحیحه یضمن بفاسده» می‌توان گفت: همچنان‌که در عقد اجاره­ی صحیح، ضمان اجیر صحیح است در عقد اجاره فاسد نیز صحیح است.[30]

آثاری‌که بر دعوای بطلان مترتب می‌شود زمانی می‌تواند منشأ اثر گردد و به اجرا درآید که بطلان عقد اثبات و اعلام شده باشد. چون فرض بر این است که صورتی از عقد فراهم آمده‌است و مدعی برای اثبات این خلاف ظاهر که بطلان نامیده می‌شود به دادگاه پناه می‌برد تا با اعلام آن به اختلاف پایان دهد و مانعی را که عقد باطل در راه اجرای حقوق او بوجود آورده‌است از میان بردارد. هر چند که بطلان نتیجه‌ی قهری تجاوز از قوانین است و نیازی به حکم دادگاه ندارد. ولی در مرحله‌ی اثبات، چون اصل صحت قراردادها باعث می‌شود که اثبات بطلان به دوش مدعی آن قرار گیرد، برای احراز موجه بودن این ادعا بایستی دادگاه بطلان را اعلام کند. بدین‌گونه موجودی به ظاهر نافذ از جهان حقوق حذف می‌شود[31] و قرارداد خاتمه می‌یابد.

[1]- مهدی شهیدی، آثار قراردادها و تعهدات، ج 3، ص 114.

[2]- مواد 227 و 229 قانون مدنی.

[3]- محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج 27، ص 297.

[4]- الشیخ محمد بن الحسن الطوسی، المبسوط، ج 3، ص 237- قطب الدین البیهقی الکیدری، اصباح الشیعه بمصباح الشریعه، چاپ اول، قم، موسسه الامام الصادق (ع)، 1416 هـ. ق، ص 279 و 280.

[5]- موسسه دائره معارف الفقه الاسلامی، موسوعه الفقه الاسلامی طبقاً لمذهب اهل بیت (ع)، ج 4، ص 405.

[6] – حسن بن یوسف بن علی بن المطهر(علامه حلی)، تذکره، ج 2، ص 298.

[7] – سید محمد کاظم طباطبایی یزدی، عروه الوثقی(محشی)، ج 5، ص 11 –  سید محسن حکیم، مستمسک العروه، ج 12، ص 10.

[8] – محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج 27، ص 277-  محمد حسین اصفهانی، بحوث فی الفقه (الاجاره) ، ص 170.

[9]- سید محمد کاظم طباطبایی یزدی، العروه الوثقی، ج 5، ص 64 و 65، تعلیقه عراقی.

[10]- همان، ص 51، تعلیقه بروجردی، حکیم ، خویی – سید محسن حکیم، منهاج الصالحین، ج 2، ص 120، مسأله  33.

[11]- حسن بن یوسف بن علی بن المطهر(علامه حلی)، قواعد، ج 2، ص 289.

[12] – رجوع شود به ص99

[13]- ماده 227 ق.م مقرر می‌دارد: «متخلف از انجام تعهد وقتی محکوم به تأدیه خسارت می‌شود که نتواند ثابت نماید که عدم انجام به واسطه علت خارجی بوده است که نمی توان مربوط به او نمود».

[14]- ماده 229 ق.م مقرر می‌دارد: «اگر متعهد به واسطه حادثه‌ای که دفع آن خارج از حیطه اقتدار اوست نتواند از عهده تعهد خود برآید، محکوم به تأدیه خسارت نخواهد بود».

[15]- ماده 190 ق.م مقرر می‌دارد: «برای صحت معامله شرایط ذیل اساسی است: قصد طرفین و رضای آنها 2) اهلیت طرفین 3) موضوع معین که مورد معامله باشد، 4) مشروعیت جهت معامله.

[16]- ماده 365 ق.م: بیع فاسد اثری در تملک ندارد.

[17]- حسن امامی، حقوق مدنی، ج 2، ص 51.

[18]- سید محمد کاظم طباطبایی، العروه الوثقی، ج 5، ص 158، مسأله  16 –  سید ابوالقاسم خویی، مستند العروه (الاجاره)، ص 217.

[19]- سید محمد کاظم طباطبایی یزدی، العروه الوثقی، ج 5، ص 58 و 59، مسأله  16.

[20]- همان، تعلیقه نائینی، عراقی، شیرازی.

[21]- سید ابوالقاسم خویی، مستند العروه (الاجاره)، ص 217 و 218.

[22]- شرط عدم اجرت از آن جهت که شرط خلاف مقتضای عقد است براساس ماده 233 ق.م موجب بطلان عقد می‌شود.

[23]- شیخ علی بن الحسین الکرکی(محقق ثانی)، جامع المقاصد، ج 7، ص 120، زین الدین بن علی العاملی(شهید ثانی)، مسالک ج 5، ص 184- مولی احمد بن محمد مقدس اردبیلی، مجمع الفائده و البرهان، ج 10، ص 49- سید محمد کاظم طباطبایی، العروه، همان.

[24]- سید ابوالقاسم خویی، همان، ص 214.

[25]- موسوعهالفقه الاسلامی طبقاً لمذهب اهل البیت(ع)، ج4، ص413

[26]- محمد حسن نجفی، جواهر الکلام، ج 27، ص 249 و 250 –  محمدحسین اصفهانی، بحوث فی الفقه (الاجاره)، ص 101 و 102 – سید محمد کاظم طباطبایی، العروه الوثقی، ج 5، ص 57، تعلیقه گلپایگانی.

[27]- محمد حسن نجفی، همان، ص 326- الشیخ علی بن الحسین الکرکی (محقق ثانی)، جامع المقاصد، ج 7، ص 261.

[28]- سید محسن حکیم، مستمسک العروه الوثقی، ج 12، ص 75 –  سید ابوالقاسم خویی، مستند العروه (الاجاره)، ص 235.

[29]- سید ابوالقاسم خویی، همان، ص 233.

[30] – سید محمود هاشمی شاهرودی، کتاب الاجاره، ج 2، ص 93.

[31]- ناصر کاتوزیان، قواعد عمومی قراردادها، ج 2، ص 303.

تعریف موسیقی هیپ هاپ در رل موزیک

موسیقی هیپ هاپ رل موزیک” ، موسیقی Rapیا رپ نیز نامیده می شود ، یک سبک موسیقی عامه پسند است که در اواسط دهه 1970 در ایالات متحده به وجود آمد و در دهه 1980 به بخش بزرگی از فرهنگ مدرن پاپ تبدیل شد. این برنامه از دو مؤلفه اصلی تشکیل شده است: Rapping (MCing) و DJing (اختلاط صوتی و خراشیدن). همراه با رقص هیپ هاپ (به ویژه شکستن رقص) و هنر الهام بخش شهری ، یا به ویژه نقاشی های دیواری ، این چهار عنصر هیپ هاپ را تشکیل می دهند ، یک جنبش فرهنگی که توسط جوانان درون شهری ، اکثراً آمریکایی های آفریقایی تبار در نیویورک سیتی آغاز شده است. دهه 1970

 

به طور معمول ، “دانلود آهنگ رپ جدید رل موزیک هیپ هاپ متشکل از فرم ترانه ای شدید ریتمیک است که از تکنیک هایی مانند استفاده فراوان استفاده می کندتسویه حساب ، تمساح و قافیه. رپر با یک آهنگ ساز همراه است ، که معمولاً به آن “ضرب و شتم” گفته می شود ، توسط یک DJ انجام می شود ، توسط یک تهیه کننده یا یک یا چند سازنده دیگر ساخته شده است. این ضرب و شتم اغلب با استفاده از نمونه شکستن کوبه ای از آهنگ دیگر ، معمولاً ضبط فانک یا روح ایجاد می شود. علاوه بر ضرب و شتم ، صداهای دیگر اغلب نمونه برداری ، سنتز یا اجرا می شوند. بعضی اوقات یک آهنگ می تواند به عنوان نمایش مهارتهای دی جی یا تهیه کننده ابزار ساز باشد.

 

هیپ هاپ در The Bronx ، واقع در نیویورک سیتی ، هنگامی که دی جی ها شروع به جداسازی شکاف کوبه ای از آهنگ های فانک و دیسکو کردند ، آغاز شد. نقش اولیه MC برای معرفی دی جی و موسیقی و هیجان مخاطب بود. MCبا صحبت کردن بین آهنگ ها ، دادن مداحی به رقص ، سلام به اعضای مخاطب ، شوخی ها و حکایات آغاز شد. سرانجام این عمل سبک تر شد و به رپ زدن معروف شد. در سال 1979 هیپ هاپ به یک ژانر موسیقی رل موزیک محبوب تجاری تبدیل شد و شروع به ورود به جریان اصلی آمریکا کرد. در دهه 1990 ، نوعی هیپ هاپ به نام گانگستا رپ به بخش عمده ای از موسیقی آمریکایی تبدیل شد و باعث ایجاد اختلاف نظرهای مهم در مورد اشعار شد که به عنوان ترویج خشونت ، تروریسم ، تبلیغ ، استفاده از مواد مخدر و سوء استفاده از آن تلقی می شد. با این وجود ، با آغاز دهه 2000 ، هیپ هاپ یکی از اصلی ترین نمودارهای موسیقی محبوب بود و در سبک های مختلف در سراسر جهان اجرا می شد.

مشخصات هیپ هاپ

هیپ هاپ یک حرکت فرهنگی است که موسیقی بخشی از آن است. موسیقی خود از دو بخش تشکیل شده است: رپینگ ، تحویل آوازهای سریع ، بسیار ریتمیک و متن ترانه ، و DJing ، برای آهنگسازی یا از طریق نمونه گیری ، تورنتازی ، ابزار دقیق یا ضرب و شتم. یکی دیگر از عوامل مهم موسیقی هیپ هاپ مد است که در کنار موسیقی سرچشمه گرفته است. این روزها اجتماع زیر زمینی هیپ هاپ یک نیروی رو به رشد آنلاین است که توسط سایت های ویدیویی شبکه های اجتماعی مانند RapSpace هدایت می شود. TT Modern Rap اغلب شامل اشعاری است که باعث محبوبیت آن در جوانان می شود ، در درجه اول به دلیل انتخاب واژگان و موضوعاتی که اغلب به آن توجه می کند. مربوط به مشکلات مدرن و رنج هایی که شنوندگان می توانند با آنها ارتباط داشته باشند.

ساختار ریتمیک هیپ هاپ

ضربانها (هر چند که لزوماً رپ ندارند) در هیپ هاپ تقریباً همیشه در زمان 4/4 است . در هسته ریتمیک خود ، هیپ هاپ نوسان می کند: به جای تعداد مستقیم 4/4 (موسیقی رل موزیک پاپ) هیپ هاپ مبتنی بر احساس پیش بینی شده است که تا حدودی شبیه به تأکید “نوسان” است که در کوبه ایزی جاز پیدا می شود. مانند تأکید سه گانه در نوسانات ، ریتم هیپ هاپ ظریف است ، به ندرت که به نظر می رسد (4/4 اساسی ؛ طبل تعبیر هیپ هاپ را اضافه می کند) و اغلب با روشی تقریبا “دیر” یا پشت سر هم پخش می شود.

این سبک عمدتا در موسیقی روح ، دیسکو و فانک نوآوری شد ، جایی که ضربان ها و موسیقی موضوعی برای مدت زمان آهنگ تکرار می شدند. در دهه 1960 و 1970 ، جیمز براونصحبت کرد ، آواز خواند ، و فریاد زد همانطور که امروز MC انجام می دهد. این سبک موسیقی بستر مناسبی را برای قافیه MC ایجاد می کند. موسیقی هیپ هاپ به همین دلیل به طور کلی به MC منتقل می شود ، و اهمیت لیریک و تحقق قدرت را تقویت می کند.

هیپ هاپ ابزاری شاید تنها استثناء این قانون باشد. در این ژانر فرعی هیپ هاپ ، دی جی ها و تهیه کنندگان آزاد هستند که می توانند با ایجاد آهنگ های ابزاری آزمایش کنند. در حالی که آنها ممکن است در آوازهای رپ نمونه ای مخلوط شوند ، اما به فرمت سنتی هیپ هاپ دانلود آهنگ جدید رپ محدود نیستند.